www.telegrami.mk
Maqedonia e Veriut po përballet me një krizë që nuk është vetëm ekonomike, por thellësisht politike dhe institucionale. Kur korrupsioni bëhet sistem, kur drejtësia perceptohet si selektive dhe kur qytetarët humbin besimin në shtet, atëherë alarmi nuk është më i brendshëm — ai bëhet ndërkombëtar. Pyetja nuk është më nëse ndërhyn faktori i jashtëm, por kur dhe në çfarë forme.
Në Maqedoninë e Veriut, shenjat e dobësimit të shtetit janë të dukshme: borxhi publik në rritje, varësia nga kreditë e jashtme, administratë e politizuar dhe një sistem drejtësie që shpesh nuk arrin të ndëshkojë korrupsionin në nivele të larta. Kjo krijon një realitet të rrezikshëm ku shteti ekziston formalisht, por funksionon dobët në praktikë
Nëse ky trend vazhdon, skenari i ndërhyrjes ndërkombëtare nuk është më hipotetik. Modele të tilla kanë ekzistuar në rajon, ku për shkak të krizave të thella, faktori ndërkombëtar ka marrë rol mbikëqyrës apo edhe vendimmarrës. Shembulli më i afërt është Bosnja dhe Hercegovina, ku Zyra e Përfaqësuesit të Lartë ka kompetenca që tejkalojnë institucionet vendore — një realitet që tregon se kur shteti dështon, sovraniteti bëhet relativ.
Edhe në Kosovë, për një periudhë të gjatë pas luftës, ndërkombëtarët kishin rol kyç në drejtimin e institucioneve përmes misioneve si UNMIK dhe EULEX. Këto ndërhyrje sollën stabilitet fillestar, por gjithashtu krijuan varësi dhe vonesa në ndërtimin e kapaciteteve të brendshme.
Në RMV, rreziku nuk është vetëm ekonomik. Është rreziku i një shteti që nuk arrin të reformohet nga brenda. Integrimi në BE shpesh paraqitet si rrugë shpëtimi, por pa reforma reale, ai mbetet slogan politik. Nëse institucionet vazhdojnë të dobësohen, ndërhyrja ndërkombëtare mund të paraqitet si “zgjidhje teknike”, por në thelb është dëshmi e dështimit politik.
Ironia është se klasa politike mund të vazhdojë të mbijetojë edhe në këtë skenar, duke ia deleguar përgjegjësinë faktorëve të jashtëm. Ndërkohë, qytetarët humbasin jo vetëm mirëqenien ekonomike, por edhe të drejtën për të vendosur mbi fatin e tyre.
Maqedonia e Veriut ende nuk është në protektorat, por shenjat paralajmëruese janë aty. Nëse korrupsioni nuk luftohet realisht, nëse drejtësia nuk bëhet funksionale dhe nëse institucionet vazhdojnë të kapen politikisht, atëherë rruga drejt ndërhyrjes ndërkombëtare bëhet e pashmangshme. Dhe kur kjo ndodh, nuk ka fitues — ka vetëm një shtet që pranon se nuk mund ta qeverisë vetveten.
Kur një shtet arrin pikën ku nuk mund të paguajë borxhet, nuk garanton rendin dhe nuk kontrollon institucionet, atëherë nuk kemi të bëjmë më me krizë — kemi të bëjmë me kolaps. Dhe kur kolapsi bëhet realitet, faktori ndërkombëtar nuk vjen si shpëtimtar, por si administrator i një dështimi të madh. Protektorati nuk është sukses diplomatik, por vulë turpi për një klasë politike që ka çuar shtetin në bankrot.
Një shtet nuk bankroton vetëm financiarisht — ai bankroton edhe politikisht, institucionalisht dhe moralisht. Kur institucionet humbin funksionin, kur korrupsioni bëhet normë dhe kur qytetarët mbeten pa besim, atëherë kriza nuk është më thjesht ekonomike, por ekzistenciale. Në këto rrethana ekstreme, shpesh hyn në skenë faktori ndërkombëtar, jo si zgjedhje, por si imponim i një realiteti të ri: protektorati.Bankrotimi i një shteti është proces gradual, por me pasoja dramatike. Fillon me keqmenaxhim ekonomik, rritje borxhi dhe varfëri, por përshkallëzohet në paralizë të institucioneve dhe kapje të shtetit nga interesa të ngushta politike apo oligarkike. Kur shteti nuk është më në gjendje të garantojë funksionet bazë – rendin, drejtësinë, shërbimet publike – ai praktikisht humb sovranitetin real, edhe nëse formalisht vazhdon të ekzistojë.
Në këtë pikë, ndërhyrja ndërkombëtare paraqitet si “zgjidhje e fundit”. Vendosja e një lloj protektorati apo mbikëqyrjeje ndërkombëtare justifikohet me stabilizimin e situatës, luftën kundër korrupsionit dhe rindërtimin institucional. Por kjo ndërhyrje nuk është pa kosto. Ajo shpesh nënkupton kufizim të sovranitetit, vendimmarrje të diktuar nga jashtë dhe një ndjenjë kolektive humbjeje dinjiteti kombëtar.
Problemi thelbësor është se protektorati nuk është zgjidhje afatgjatë, por simptomë e dështimit të brendshëm. Asnjë faktor ndërkombëtar nuk mund të ndërtojë një shtet funksional nëse mungon vullneti i brendshëm për reforma reale. Përkundrazi, ekziston rreziku që elitat vendore të fshihen pas ndërhyrjes ndërkombëtare, duke shmangur përgjegjësinë dhe duke e zgjatur krizën.
Në shumë raste, ndërhyrjet ndërkombëtare kanë sjellë stabilitet të përkohshëm, por jo gjithmonë zhvillim të qëndrueshëm. Sepse stabiliteti i imponuar nga jashtë nuk është i njëjtë me stabilitetin që buron nga institucione të forta dhe legjitimitet demokratik. Një shtet që mbështetet vazhdimisht në “ndihmën” e jashtme rrezikon të mbetet i varur dhe i paaftë për të ecur me këmbët e veta.
Kur një shtet arrin pikën e ndërhyrjes ndërkombëtare, kjo është dëshmi e një dështimi të thellë të klasës politike dhe institucioneve. Protektorati mund të jetë ilaç emergjent, por jo shërim i përhershëm. Rruga e vetme e qëndrueshme është rindërtimi i besimit, forcimi i institucioneve dhe përgjegjësia e brendshme. Sepse në fund, asnjë shtet nuk mund të shpëtohet nga jashtë nëse nuk vendos të shpëtojë vetveten nga brenda…www.telegrami.mk
P.S E luta AI për fotomontim të ballinës
Mesut Shabani
