Gjatë vizitës së tij në Stamboll, kryeministri Hristijan Mickoski u bëri thirrje biznesmenëve turq të investojnë në Maqedoninë e Veriut, duke theksuar mundësitë ekonomike dhe mbështetjen që ofron qeveria për investitorët e huaj.
Megjithatë, LARG VENDIMEVE POLITIKE NJË REALITET TJETËR për një pjesë të diasporës turke me origjinë nga Maqedonia, vazhdojnë të mbeten të hapura çështje të ndjeshme si denacionalizimi i pronave të konfiskuara dhe procedurat për fitimin ose rikthimin e shtetësisë. Kjo ngre pyetjen nëse thirrjet për investime mund të japin rezultatet e dëshiruara pa adresuar më parë disa nga kërkesat historike të kësaj komuniteti.
Teksti paraqet dy çështje të ndryshme:
- Çështjen e denacionalizimit dhe shtetësisë për shtetasit turq me origjinë nga Maqedonia e Veriut, të cilën ju e përmendni si problem të pazgjidhur.
- Përpjekjet e qeverisë së kryeministrit Hristijan Mickoski për të tërhequr investime turke, të prezantuara gjatë forumit ekonomik në Istanbul.
Nga informacioni që keni paraqitur, Mickoski në deklaratat publike është fokusuar te:
- tërheqja e investimeve të huaja direkte;
- bashkëpunimi ekonomik me Turqi;
- rritja e shkëmbimit tregtar;
- projektet infrastrukturore dhe energjetike.
Nuk rezulton që në këto deklarata të ketë trajtuar publikisht çështjen e:
- kthimit të pronave të nacionalizuara;
- procedurave të denacionalizimit;
- kërkesave për shtetësi nga emigrantët dhe pasardhësit e tyre në Turqi.
Nga një këndvështrim kritik të www.telegrami.mk, disa mund të argumentojnë se për të forcuar besimin e diasporës me origjinë nga Maqedonia e Veriut, krahas ftesave për investime do të ishte e rëndësishme të adresohen edhe çështjet pronësore dhe administrative që prekin një pjesë të kësaj komuniteti. Nga ana tjetër, qeveria mund të argumentojë se forumi ekonomik kishte një qëllim specifik – promovimin e investimeve dhe jo diskutimin e çështjeve të denacionalizimit ose shtetësisë.
1. Denacionalizimi (kthimi i pronave të nacionalizuara)
Në Maqedonia e Veriut procesi i denacionalizimit filloi pas pavarësisë me synimin për të rikthyer ose kompensuar pronat e konfiskuara gjatë periudhës socialiste jugosllave. Megjithatë, shumë familje që emigruan në Turqi gjatë viteve 1950–1970 pretendojnë se:
- nuk u informuan me kohë për afatet ligjore;
- nuk kishin qasje në dokumentacionin e nevojshëm;
- shumë kërkesa u refuzuan për arsye procedurale;
- trashëgimtarët e brezave të mëvonshëm hasën vështirësi në provimin e të drejtave pronësore.
Kjo ka krijuar pakënaqësi te një pjesë e diasporës turke me origjinë nga Maqedonia. Megjithatë, duhet theksuar se çështja është juridikisht komplekse, sepse shumë raste lidhen me afate të mbyllura, ndryshime të pronësisë ndër dekada dhe ndërtime të reja mbi parcelat e dikurshme.
2. Shtetësia për emigrantët dhe pasardhësit e tyre
Ligji për shtetësinë i Maqedonisë së Veriut është bërë më fleksibël për emigrantët dhe pasardhësit e tyre. Personat që mund të dëshmojnë se ata ose prindërit e tyre kanë qenë shtetas ose emigrantë nga Maqedonia e Veriut mund të aplikojnë për shtetësi sipas procedurave të veçanta,argumenti ka logjikë.https://mvr.gov.mk/en-GB/uslugi/gragjanski-postapki?utm_source=chatgpt.com
Kryeministri gjatë forumit në Stamboll theksoi se mbi një milion qytetarë në Turqi kanë rrënjë nga Maqedonia e Veriut dhe i ftoi ta shohin vendin si mundësi për investim.
ose sa realist është pretendimi se zgjidhja e këtyre çështjeve do të ndikonte në rritjen e investimeve nga diaspora turke me origjinë maqedonase.
Pretendimi se zgjidhja e çështjeve të pronave dhe shtetësisë do të rriste investimet nga diaspora turke me origjinë nga Maqedonia e Veriut është i arsyeshëm, por jo i sigurt. Ndikimi do të varej nga disa faktorë.
Pse mund të ndikojë pozitivisht?
1. Rritja e besimit te institucionet
Shumë familje që kanë mosmarrëveshje të pazgjidhura për prona ose që hasin pengesa në procedurat e shtetësisë mund ta perceptojnë shtetin si jo mjaftueshëm të drejtë ndaj tyre. Zgjidhja e këtyre çështjeve do të dërgonte një sinjal se shteti respekton të drejtat e tyre.
2. Lidhje më e fortë emocionale me vendin
Një pjesë e diasporës në Turqi nuk e sheh Maqedoninë e Veriut vetëm si treg, por edhe si vendin e origjinës familjare. Kur ekziston një ndjenjë përkatësie dhe respekti institucional, shpesh rritet gatishmëria për të investuar, për të blerë prona ose për të hapur biznese.
3. Kapitali i diasporës shpesh ndjek besimin
Në shumë vende të Ballkanit, investimet e diasporës nuk bazohen vetëm në llogaritje ekonomike. Faktorët sentimentalë, familjarë dhe historikë luajnë rol të rëndësishëm. Një klimë më pozitive mund të sjellë më shumë investime të vogla dhe të mesme.
Pse ndikimi mund të jetë i kufizuar?
1. Investimet varen kryesisht nga klima ekonomike
Edhe nëse zgjidhen çështjet historike, investitorët do të vazhdojnë të vlerësojnë:
- sigurinë juridike;
- efikasitetin e administratës;
- korrupsionin;
- sistemin tatimor;
- infrastrukturën;
- disponueshmërinë e fuqisë punëtore.
Nëse këta faktorë nuk janë konkurrues, efekti i zgjidhjes së çështjeve të pronave mund të mbetet modest.
2. Diaspora nuk është homogjene
Jo të gjithë qytetarët turq me origjinë nga Maqedonia kanë interesa ekonomike në vend. Shumë prej tyre janë tashmë plotësisht të integruar në ekonominë turke dhe mund të mos kenë plane investimi pavarësisht zgjidhjes së problemeve historike.
3. Brezat e rinj kanë lidhje më të dobëta
Brezi i tretë ose i katërt i emigrantëve shpesh ka lidhje kulturore me vendin e origjinës, por jo domosdoshmërisht interesa ekonomike të drejtpërdrejta.
Çfarë do të ishte më realiste?
Më realist është skenari ku:
- zgjidhja e çështjeve të pronave dhe shtetësisë rrit besimin;
- besimi rrit kontaktet ekonomike;
- kontaktet ekonomike krijojnë më shumë investime të vogla dhe të mesme;
- investimet e mëdha vijnë vetëm nëse përmirësohet edhe klima e përgjithshme e biznesit.
Pra, është e besueshme të thuhet se zgjidhja e këtyre çështjeve do të kishte efekt pozitiv, por do të ishte e tepruar të pretendohet se vetëm kjo do të sillte një valë të madhe investimesh. Më shumë gjasa do të ishte një faktor shtesë që forcon marrëdhëniet ekonomike mes diasporës në Turqi dhe Maqedonia e Veriut, në kombinim me politika të tjera ekonomike dhe institucionale.
Zgjidhja e çështjeve të pronave dhe shtetësisë nuk do të garantonte automatikisht një rritje të madhe të investimeve nga diaspora në Turqi, por do të përbënte një hap të rëndësishëm drejt ndërtimit të besimit dhe forcimit të lidhjeve me vendin e origjinës. Nëse përpjekjet për tërheqjen e kapitalit do të shoqëroheshin edhe me zgjidhje konkrete për problemet e trashëguara ndër vite, Maqedonia e Veriut do të mund të krijonte një partneritet më të qëndrueshëm dhe më produktiv me diasporën e saj në Turqi. Në fund, investimet nuk varen vetëm nga interesat ekonomike, por edhe nga ndjenja e drejtësisë, përkatësisë dhe besimit ndaj institucioneve të shtetit.
