Javën e kaluar, Komisioni Evropian publikoi Raportin për Sundimin e Ligjit për Maqedoninë e Veriut. Ashtu si raportet e mëparshme, edhe ky dokument përmban vlerësime kritike, duke theksuar se deklaratat e qeverisë për çështjet gjyqësore minojnë besimin në sistemin gjyqësor, i cili tashmë ka rënë në një nivel pothuajse simbolik, shkruan Prizma, përcjell Nistori.Raporti është veçanërisht kritik edhe për financimin që shteti ndan për gjyqësorin dhe prokurorinë, duke theksuar se ai mbetet nën minimumin e përcaktuar me ligj.
Një pjesë e raportit i kushtohet edhe ndryshimeve në Kodin Penal dhe pasojave të tyre. Komisioni Evropian vlerëson se ndryshimet shtesë të miratuara nga shumica qeverisëse, si zgjidhje e përkohshme, nuk janë të mjaftueshme.
Për raportin e fundit të Komisionit Evropian biseduam me Ivana Petkovskën, koordinatore e programeve në Koalicionin “Të gjithë për një Gjykim të Drejtë”, një organizatë e shoqërisë civile që prej më shumë se 20 vitesh monitoron seancat gjyqësore, si dhe punën e Këshillit Gjyqësor dhe Këshillit të Prokurorëve Publikë.
BIRN: Komisioni Evropian paralajmëron se pushteti ekzekutiv duhet të respektojë vazhdimisht pavarësinë e gjyqësorit dhe të përmbahet nga presioni politik dhe komentet publike mbi procedurat gjyqësore. Deri në ç’masë respektohet ky parim në vendin tonë?
Petkovska: Fatkeqësisht, nuk është hera e parë që raportet ndërkombëtare konstatojnë se gjyqësori përballet me presion politik nga pushteti ekzekutiv ose ai legjislativ.
Jemi dëshmitarë se gjyqësori ekspozohet vazhdimisht ndaj komenteve dhe deklaratave publike të politikanëve, edhe kur partitë politike polemizojnë mes vete. Është e qartë se sfida e dallimit mes kritikës konstruktive dhe ndërhyrjes politike ndaj punës së gjyqësorit vazhdon të mbetet e pranishme. Megjithatë, vetë gjyqësori duhet ta mbrojë pavarësinë e tij me më shumë vendosmëri.
Kur përballet me presion ose komente të papërshtatshme publike, gjyqësori nuk duhet të heshtë. Deklaratat e përditshme politike dhe komentet publike të politikanëve për çështjet gjyqësore kontribuojnë gjithashtu në rritjen e mosbesimit të qytetarëve ndaj sistemit gjyqësor.
BIRN: Raporti thekson se gjyqësori funksionon me mungesë serioze të stafit dhe me fonde të pamjaftueshme, ndërsa nuk ka një brez të ri gjyqtarësh dhe prokurorësh në horizont. Çfarë pasojash ka kjo situatë për efikasitetin dhe cilësinë e sistemit të drejtësisë?
Petkovska: Sistemi gjyqësor ndodhet prej kohësh në një gjendje kolapsi dhe është vetëm çështje kohe derisa të arrijë në një nivel të mosfunksionimit të plotë. Përgjegjësia për një gjyqësor joefektiv nuk duhet t’u faturohet vetëm gjyqtarëve dhe prokurorëve. Shteti ka detyrimin të krijojë kushtet që ata ta kryejnë punën e tyre në mënyrë profesionale dhe efikase.
Nëse mungon vullneti i vërtetë politik, të gjitha përpjekjet për reforma dhe për zbatimin e standardeve evropiane mbeten vetëm deklarative. Pasojat e kësaj situate janë zvarritja e procedurave gjyqësore, grumbullimi i lëndëve në gjykata dhe rritja e presionit mbi stafin ekzistues të sistemit gjyqësor.
Në fund, barrën më të madhe e mbajnë qytetarët. Procedurat gjyqësore zgjasin tepër, duke sjellë kosto të larta dhe drejtësi të vonuar. Duhet theksuar se buxheti i gjyqësorit nuk është çështje vullneti të pushtetit ekzekutiv, por një detyrim i përcaktuar me ligj.
BIRN: Është miratuar Ligji i ri për Këshillin Gjyqësor, si dhe ligje të tjera në fushën e drejtësisë, por Komisioni Evropian vazhdon të theksojë nevojën për reforma të mëtejshme. Cilat janë ndryshimet më të rëndësishme që duhen bërë për të rikthyer besimin e qytetarëve në gjyqësor?
Petkovska: Miratimi i ligjeve të reja, në vetvete, nuk garanton një drejtësi më cilësore. Vendi ynë ka miratuar disa ndryshime ligjore në vitet e fundit, përfshirë edhe Ligjin e ri për Këshillin Gjyqësor, por Komisioni Evropian vazhdon të evidentojë të njëjtat dobësi.
Kjo tregon se problemi prej kohësh nuk qëndron te ligjet, por te zbatimi i tyre. Asnjë ligj, sado mirë të jetë hartuar, nuk mund të japë rezultate nëse institucionet nuk tregojnë vullnet dhe integritet për ta zbatuar atë.
Qytetarët nuk do ta rikthejnë besimin te gjyqësori vetëm pse miratohet një ligj i ri. Besimi do të rikthehet kur ligjet të zbatohen në mënyrë të barabartë për të gjithë, kur të ketë përgjegjësi reale për dështimet dhe kur bartësit e funksioneve gjyqësore të zgjidhen dhe të vlerësohen mbi bazën e profesionalizmit, cilësisë dhe integritetit.
