www.telegrami.mk
lajmi interaktiv
Vakëf është pasuri që një person e dhuron përgjithmonë për qëllime fetare, bamirëse ose publike.
Shkurt e qartë:
- Dhurohet për hir të Allahut
- Nuk shitet, nuk trashëgohet
- Përdoret për dobi të njerëzve
Shembuj tipikë vakëfi:
- Tokë ose ndërtesë për xhami
- Pronë për shkollë, jetimore, spital
- Dyqan ose arë që të ardhurat e saj shkojnë për bamirësi
Në Islam quhet waqf.
Ideja është: pronari heq dorë nga pasuria, por shpërblimi vazhdon edhe pas vdekjes.
Si funksionon vakëfi?
- Pronari thotë qartë: kjo pasuri është vakëf
- Që nga ai moment, pasuria del nga pronësia private
- Menaxhohet nga një kujdestar (muteveli) sipas rregullave të vakëfit
- Fitimi shkon vetëm për qëllimin e caktuar
Llojet e vakëfit
- Vakëf fetar – xhami, teqe, varreza
- Vakëf arsimor – medrese, shkolla, libra
- Vakëf social – spital, jetimore, kuzhina për të varfrit
- Vakëf familjar – të ardhurat shkojnë fillimisht për familjen, pastaj për bamirësi
Shembuj realë nga trojet shqiptare
- Xhami të vjetra në Shkup,Tetovë,Manastir,Prilep,Veles,Ohër … Prizren, Berat – toka dhe dyqanet rreth tyre ishin vakëf
- Ura, çezma, hamame – ndërtuar me para vakëfi
- Shumë pazare të vjetra kanë funksionuar me të ardhura vakëfi
Pse është i rëndësishëm
- Siguron mirëqenie afatgjatë
- Nuk varet nga shteti
- Është formë e zgjuar bamirësie: një herë dhuron, përfitimi vazhdon
Në një fjali:
Vakëfi është bamirësi strategjike, jo dhuratë e përkohshme.Vakëfi sot (si bëhet në praktikë)
- Vakëfi nuk është vetëm gjë e vjetër; bëhet edhe sot
- Regjistrohet ligjërisht (si fondacion/trust, sipas shtetit)
- Ka statut: çfarë është pasuria, kush e menaxhon, ku shkojnë të ardhurat
- Kontrollohet që të mos devijohet nga qëllimi
Krahasim i drejtpërdrejtë
- Vakëf → pasuria “ngrin”, vetëm përfitimi qarkullon
- Dhuratë e zakonshme → jepet, harxhohet, mbaron
- Fondacion modern → shumë i ngjashëm me vakëfin (ide e njëjtë, emër tjetër)
Çfarë nuk është vakëf
- Nuk është kredi
- Nuk është biznes privat
- Nuk është pasuri familjare që shitet
- Nuk përdoret për interesa personale
Gabime që ndodhin shpesh
- Vakëfi lihet pa menaxhim → shkatërrohet
- Të ardhurat keqpërdoren → humb besimi
- Nuk dokumentohet → humbet ligjërisht
Mesazhi thelbësor
Vakëfi funksionon vetëm kur ka:
- qëllim të qartë
- menaxhim serioz
- transparencë
Pa këto, është thjesht fjalë.
Ja si funksionon vakëfi sipas ligjit në Maqedoninë e Veriut.
Baza ligjore
Vakëfi njihet indirekt, jo me emrin “vakëf”, por përmes:
- Ligjit për Bashkësitë Fetare dhe Grupet Fetare
- Ligjit për Fondacione dhe Shoqata
- Ligjit për Pronësinë dhe Kadastër
Në praktikë, vakëfet islame administrohen nga Bashkësia Fetare Islame (BFI).
Kush e menaxhon vakëfin
- BFI është autoriteti kryesor për pasuritë vakëf
- Xhamitë, tokat, objektet vakëf regjistrohen në emër të BFI-së
- Menaxhimi bëhet përmes organeve të saj (myftini, drejtori e vakëfit)
Si regjistrohet ligjërisht
- Pasuria dhurohet si pronë fetare
- Regjistrohet në Kadastër si pronë e BFI-së
- Në dokumente përcaktohet:
- qëllimi (fetare/bamirëse)
- ndalimi i shitjes pa vendim institucional
Pa regjistrim → s’ka mbrojtje ligjore.
Çfarë lejohet
- Dhënie me qira (dyqane, toka)
- Përdorim për xhami, shkolla fetare, bamirësi
- Të ardhurat të përdoren vetëm për qëllimin e vakëfit
Çfarë nuk lejohet
- Shitje për interes privat
- Trashëgimi familjare
- Ndryshim qëllimi pa procedurë ligjore
Problemi real në RMV
- Shumë vakëfe historike janë konfiskuar në periudhën jugosllave
- Procesi i denacionalizimit ka qenë i ngadalshëm dhe jo gjithmonë i drejtë
- Disa prona vakëf ende janë në kontest
Përmbledhje brutalisht e sinqertë
Me BFI + Kadastër → vakëfi mbijeton
Ligji e lejon vakëfin, por nuk e mbron perfekt
Pa dokumente → vakëfi humbet
Realiteti për vakëfet e vjetra të konfiskuara në Maqedoninë e Veriut, pa filtra:
Çfarë ndodhi historikisht
- 1945–1990 (Jugosllavi): shteti konfiskoi masivisht prona fetare
- U morën: toka, dyqane, hanë, hamame, shtëpi vakëfi
- U arsyetua si “interes publik” ose “shtetëzim”
- Shumë vakëfe u zhdukën nga dokumentet
Pas pavarësisë së RMV
- U miratua Ligji për denacionalizim
- Teoria: kthim ose kompensim
- Praktika: e ngadaltë, e pjesshme, shpesh e padrejtë
Çfarë u kthye
- Disa xhami dhe oborre
- Pak toka që nuk ishin privatizuar
- Disa objekte ku shteti nuk kishte investuar shumë
Çfarë nuk u kthye (problemi kryesor)
- Prona që:
- ishin shitur palëve të treta
- ishin ndërtuar me objekte të reja
- ishin shpallur “strategjike”
- Në këto raste u ofrua:
- kompensim simbolik, ose
- asgjë fare
Pse humbën shumë vakëfe
- Dokumente të humbura ose të shkatërruara
- Vakëfi s’ishte i regjistruar në Kadastër
- Kufij pronash të paqartë
- Procedura burokratike të pafundme
Gjendja sot
- Ende ka konteste aktive
- Shumë vakëfe ekzistojnë vetëm historikisht
- BFI kërkon kthim, por ligji shpesh mbron pronarin aktual
E vërteta e hidhur
- Ligjërisht: shteti nuk ka detyrim të plotë t’i kthejë
- Moralisht: janë prona bamirësie të humbura
- Praktikisht: pa letra të forta → çështja mbyllet
Mësimi kryesor
Vakëfi pa dokumente është i vdekur ligjërisht.
Prandaj sot çdo vakëf:
- regjistrohet
- dokumentohet
- arkivohet seriozisht
- Shembuj konkretë, ashtu si njihen publikisht.
- SHKUPI
1. Çarshia e Vjetër e Shkupit
Shumë dyqane, hanë dhe parcela ishin vakëfe osmane
Të lidhura me vakëfet e:
Xhamisë së Isa Beut
Xhamisë së Jahja Pashës
Pas 1945:
u shtetëzuan
u dhanë ndërmarrjeve publike
më pas u privatizuan
Sot:
vetëm një pjesë e vogël është kthyer
pjesa më e madhe ka humbur përfundimisht- 2. Hamamet dhe hanet
Daut Pasha Hamami – ishte vakëf
nuk u kthye si pronë funksionale
u shndërrua në galeri shtetërore - Kapan Han, Suli Han
vakëfe klasike
sot në përdorim publik, jo vakëf aktiv
Realitet: funksion publik, por jo kthim i plotë pronësor.
TETOVA
1. Teqeja e Arabati Babës
Një nga rastet më të rënda
Vakëf i madh: tokë, objekte, ekonomi e plotë
Gjatë Jugosllavisë:
u konfiskua
u përdor nga ushtria dhe shteti
Pas pavarësisë:
kthimi i pjesshëm
ende ka kontest juridik
Sot:
status i paqartë
përdorim i ndarë
Ky rast është simbol i dështimit të denacionalizimit.
2. Xhamia e Larme (Alaxha Xhamia)
Kishte vakëf:
toka
të ardhura për mirëmbajtje
Objekti fetar u ruajt
Pronat përreth nuk u kthyen
Vakëfi funksionon vetëm në formë simbolike
PËRMBLEDHJE
Shkup: vakëfet u përthithën nga qyteti
Tetovë: vakëfet u bllokuan në konteste
Xhamia u kthye → po
Ekonomia e vakëfit → kryesisht jo
E VËRTETA QË NUK THUHET SHPESH
Denacionalizimi:
ishte selektiv
favorizoi pronarin aktual
vakëfi humbi sepse nuk kishte zë politik…www.telegrami.mk
