www.telegrami.mk
Në shumë vende evropiane dhe amerikano-veriore, rajonet veriore historikisht u industrializuan më herët dhe sot janë më të zhvilluara ekonomikisht:
- Italy – Veriu (Milano, Torino, Veneto) është dukshëm më i zhvilluar se Mezzogiorno në jug.
- Gjermani – Jugu dhe perëndimi (Bavaria, Baden-Württemberg) janë më të pasur se shumë zona lindore, edhe pse dallimet janë zvogëluar.
- Kanada – Koridori jugor përgjatë kufirit me SHBA-në është më i zhvilluar, ndërsa veriu është shumë më pak i populluar.
Nga pabarazia rajonale drejt një forme të apartheidit ekonomik?
“Kur qytetarët paguajnë taksa të barabarta, por nuk gëzojnë mundësi të barabarta zhvillimi, lind perceptimi se shteti nuk po vepron si garant i barazisë, por si menaxher i privilegjeve ekonomike për rajone të caktuara. Kjo është arsyeja pse gjithnjë e më shpesh dëgjohen akuza për një formë të ‘apartheidit ekonomik’, ku ndarja nuk bëhet me ligj, por përmes shpërndarjes së pabarabartë të investimeve dhe mundësive.”termi “apartheid ekonomik” përdoret në diskursin politik, sociologjik dhe ekonomik, por zakonisht si metaforë, jo si term juridik në kuptimin e ngushtë të fjalës “apartheid”.
Historikisht, apartheidi lidhet me sistemin e segregimit racial në South Africa. Megjithatë, sot shprehja “apartheid ekonomik” përdoret për të përshkruar situata ku:
një grup ose rajon ka qasje shumë më të madhe në investime, punësim dhe pasuri;
një grup tjetër mbetet sistematikisht i përjashtuar nga mundësitë ekonomike;
shteti ose institucionet krijojnë ose tolerojnë pabarazi të thella dhe të qëndrueshme.
Në rastin e dallimeve rajonale, kritikët ndonjëherë përdorin termin “apartheid ekonomik” kur pretendojnë se:
“Një pjesë e territorit furnizon buxhetin e shtetit me taksa dhe fuqi punëtore, por nuk merr investime, infrastrukturë dhe mbështetje në përpjesëtim me kontributin e saj.”
Megjithatë, në një analizë serioze politike ose akademike, është më e sigurt të përdoren termat:
diskriminim ekonomik,
pabarazi rajonale strukturore,
margjinalizim ekonomik,
favorizim rajonal i investimeve publike.
Sepse fjala “apartheid” është shumë e rëndë dhe nënkupton një nivel ekstrem dhe të institucionalizuar ndarjeje.
Për një editorial kritik mund të shkruash:
Megjithatë, në Ballkan shfaqet shpesh fenomeni i kundërt:
- Shqipëri – qendra dhe jugu (Tiranë–Durrës dhe disa zona jugore) kanë tërhequr më shumë investime dhe zhvillim ekonomik sesa veriu.
- Maqedoni e Veriut – shumë analistë argumentojnë se rajoni i Shkupit dhe pjesa lindore kanë përfituar më shumë,posaçërisht nga rajoni ku vjen Nikoloski Rajoni i PELLAGONISË investime publike krahasuar me rajonet shqiptare në perëndim, pavarësisht peshës së tyre ekonomike dhe demografike.
Megjithatë, nuk do të thosha se “vetëm” Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria janë përjashtime. Ka edhe vende të tjera ku kryeqyteti ose jugu janë më të zhvilluar se veriu, si p.sh. Serbia në rajonet e Luginës së Preshevës,qytetet gjatë kufirit me Bullgarinë ,Greqia ,Bullgaria,Rumania,Hungaria ose disa shtete të Evropës Juglindore,atje ku janë të koncentruara nacionalitetet jo shtetbartës.
Si tezë politike del historikisht
“Në shumicën e vendeve evropiane, zhvillimi ekonomik është ndërtuar rreth rajoneve që u industrializuan më herët, shpesh në veri. Por në Shqipëri dhe Maqedoninë e Veriut vërehet një paradoks: rajonet që historikisht kanë pasur potencial të madh ekonomik dhe demografik nuk kanë përfituar gjithmonë investime proporcionale. Kjo ngre pyetje nëse kemi të bëjmë me planifikim ekonomik racional apo me politika që favorizojnë qendra të caktuara në dëm të zhvillimit të balancuar territorial.”
Kjo është më e fortë si argument politik, sepse fokusohet te pabarazia rajonale dhe jo thjesht te ndarja veri-jug.
Në shumë shtete të zhvilluara, ekziston një model i qartë historik: rajonet veriore shpesh janë industrializuar më herët dhe sot mbajnë peshën kryesore të ekonomisë. Ky fenomen vërehet në vende si Italia, Gjermania apo Kanadaja, ku zhvillimi është përqendruar në zona të caktuara për shkak të historisë ekonomike, infrastrukturës dhe politikave industriale.
Megjithatë, ky trend nuk është universal. Në disa vende, sidomos në Ballkan, shfaqen modele të ndryshme ku zhvillimi nuk ndjek logjikën “veri i fortë – jug më i dobët”, por shpesh lidhet me kryeqytetin dhe qendrat politike, duke krijuar pabarazi të brendshme territoriale dhe ekonomike.
Dallimet rajonale në zhvillim nuk janë rastësi, por rezultat i politikave ekonomike, investimeve publike dhe historisë së industrializimit. Kur investimet përqendrohen vetëm në disa qendra, pavarësisht potencialit të rajoneve të tjera, krijohet një hendek zhvillimor që ndikon drejtpërdrejt në migrim, varfëri dhe ndjenjë përjashtimi.
Një shtet i balancuar nuk matet nga zhvillimi i një rajoni të vetëm, por nga aftësia për të krijuar mundësi të barabarta në të gjithë territorin e tij. Vetëm përmes një shpërndarjeje më të drejtë të investimeve mund të arrihet stabilitet ekonomik dhe kohezion shoqëror afatgjatë…www.telegrami.mk
Mesut Shabani
