www.telegrami.mk
KONVENTAT DHE STANDARDET NDËRKOMBËTARE PËR UJIN
“Uji i pijshëm, sipas standardeve të Kombeve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian, nuk trajtohet si mall tregu, por si e drejtë themelore e qytetarëve. Çdo tentativë për ta kaluar këtë shërbim jetik në duar të partneriteteve private rrezikon të dobësojë kontrollin publik, të rrisë kostot për qytetarët dhe të cenojë vetë parimin e barazisë në qasje.”
Nuk ka një “konventë të vetme për ujin e pijshëm”, por ka disa dokumente shumë të forta që e trajtojnë ujin si të drejtë publike dhe jo mall tregu:
1. OKB – Uji si e drejtë themelore
- Rezoluta e OKB (2010): uji i pijshëm dhe kanalizimi janë të drejta themelore të njeriut
- Shtetet kanë detyrim të sigurojnë:
- qasje universale
- çmime të përballueshme
- cilësi të sigurt
Ky është argument i fortë kundër privatizimit total – sepse e kthen të drejtën në biznes.
2. Organizata Botërore e Shëndetësisë (WHO)
- Ka standardet globale për cilësinë e ujit të pijshëm
- Kërkon:
- kontroll publik të cilësisë
- transparencë
- mbrojtje nga ndotja
Problemi: në Partneritet Publiko Privat (shkurt PPP) kontrolli shpesh dobësohet ose delegohet.
3. Bashkimi Evropian – Direktiva për Ujin
- Direktiva Kornizë për Ujin (Water Framework Directive)
- Parimet kryesore:
- uji është burim publik strategjik
- menaxhimi duhet të jetë i qëndrueshëm dhe transparent
- përfshirje e publikut në vendimmarrje
4. Komisioni Ekonomik i OKB për Evropën
- Konventa për Ujërat Ndërkufitare (Helsinki Convention)
- Thekson:
- bashkëpunim publik
- mbrojtje nga keqmenaxhimi dhe ndotja
2. KORNIZA LIGJORE NË MAQEDONINË E VERIUT
Ligji për ujërat
- Rregullon:
- përdorimin e burimeve ujore
- licencat dhe menaxhimin
- Por:
- ligji në Maqedoni ka mangësi në raport me standardet e BE-së
Kompetencat e komunave
- Furnizimi me ujë është:
kompetencë publike lokale (komunale) - Kryesisht menaxhohet nga ndërmarrje publike (si NPK)
Kjo është pikë kyçe:
PPP nuk është e ndaluar, por:
- nuk duhet të cenojë interesin publik
- nuk duhet të rrisë çmimin në mënyrë të pakontrolluar
- nuk duhet të dobësojë kontrollin institucional
3. ARGUMENTET
Uji nuk është biznes – është shërbim publik dhe e drejtë bazike.
Kundër PPP-së (praktikisht)
- në shumë raste në Evropë:
- rritje çmimesh
- rënie transparence
- kthim i shërbimit në sektor publik (remunicipalization)
Kundërshtimi juridik
- bie ndesh me:
- parimin e OKB për qasje universale
- standardet e BE për kontroll publik
- detyrimin e komunës ndaj qytetarëve
Tregtia me ujin: eksperimenti i rrezikshëm i Tetovës
Kryetari i Komunës së Tetovës, Bilall Kasami, po tenton të shesë si “reformë” një ide që në thelb është dorëzim i një prej resurseve më jetike – ujit të pijshëm – në duar të interesave private. Kjo nuk është reformë. Kjo është heqje dorë nga përgjegjësia publike.
Justifikimi është i vjetër: sektori privat menaxhon më mirë. Por realiteti ndërkombëtar e ka rrëzuar këtë mit prej kohësh. Nga Parisi te Berlini, privatizimi i ujit ka prodhuar të njëjtin rezultat: çmime më të larta, më pak transparencë dhe kontrata të errëta që i lidhin duart institucioneve publike. Aq sa shumë qytete janë detyruar ta kthejnë ujin përsëri në menaxhim publik.
Uji nuk është biznes. Nuk është tender, as koncesion. Është e drejtë themelore. Dhe pikërisht për këtë arsye, sipas standardeve ndërkombëtare, shteti dhe komunat kanë detyrim ta mbajnë nën kontroll të drejtpërdrejtë dhe transparent.
Në këtë kontekst, përpjekja për ta anashkaluar ndërmarrjen publike NPK Sharr nuk është zgjidhje – është shmangie e problemit real. Sepse nëse ndërmarrja nuk funksionon, atëherë dikush duhet të japë llogari për keqmenaxhimin. Privatizimi nuk e zgjidh këtë; vetëm e mbulon dhe e zhvendos përgjegjësinë.
Dhe këtu qëndron thelbi i problemit: partneritetet publiko-private në një shtet me institucione të dobëta nuk janë bashkëpunim – janë dorëzim. Janë kontrata që zakonisht favorizojnë palën private, ndërsa rrezikun e bartin qytetarët. Sot nënshkruhet kontrata, nesër rritet çmimi, pasnesër askush nuk mban përgjegjësi.
Tetovarët duhet ta kuptojnë qartë çfarë po u ofrohet: jo përmirësim shërbimi, por një model ku uji i tyre kthehet në burim fitimi për dikë tjetër.
Sepse kur uji bëhet biznes, qytetari nuk është më përfitues – është klient. Dhe klienti gjithmonë paguan më shumë.
Tetova nuk ka nevojë për eksperimente me ujë. Ka nevojë për menaxhim të ndershëm, përgjegjësi dhe transparencë. Çdo gjë tjetër është thjesht tregti me një të drejtë që nuk duhet të jetë kurrë në shi
Ideja e kryetarit të Komunës së Tetovës, Bilall Kasami, për ta dhënë menaxhimin e ujit të pijshëm përmes partneritetit publiko-privat, po paraqitet si zgjidhje moderne dhe efikase. Por në thelb, kjo është një nga ato politika që tingëllojnë mirë në letër dhe dështojnë në praktikë – shpesh me kosto të drejtpërdrejtë për qytetarët.
Uji i pijshëm nuk është një shërbim i zakonshëm komunal. Sipas standardeve të Kombeve të Bashkuara, ai është e drejtë themelore e njeriut. Kjo nënkupton se shteti dhe pushteti lokal kanë detyrimin ta garantojnë qasjen e barabartë, çmimin e përballueshëm dhe cilësinë e sigurt për të gjithë. Në momentin që ky shërbim i delegohet një operatori privat, logjika ndryshon: nga shërbim publik në aktivitet fitimprurës.
Krahasimet ndërkombëtare nuk janë në favor të këtij modeli. Në shumë qytete evropiane, eksperimentet me privatizimin e ujit kanë përfunduar me rritje çmimesh, mungesë transparence dhe pakënaqësi publike, duke detyruar autoritetet ta rikthejnë menaxhimin në duar publike. Pra, nuk bëhet fjalë për një ide inovative, por për një model të konsumuar që shpesh prodhon më shumë probleme sesa zgjidhje.
Në rastin e Tetovës, pyetja thelbësore është kjo: a është vërtet problemi te ndërmarrja publike NPK Sharr, apo te mënyra si është menaxhuar ajo ndër vite? Sepse nëse problemi është keqmenaxhimi, atëherë zgjidhja nuk është privatizimi, por reforma dhe përgjegjësia.
Ligjërisht, furnizimi me ujë është kompetencë publike e komunave. Kjo nuk e përjashton partneritetin me sektorin privat, por vendos kufij të qartë: interesi publik duhet të mbetet mbi çdo interes tjetër. Në një realitet si ai i Maqedonisë së Veriut, me kapacitete të kufizuara mbikëqyrëse dhe institucione të brishta, rreziku është që kontrolli real të kalojë nga publiku te kontrata – dhe nga kontrata te kompania.
Në fund, kjo nuk është vetëm çështje teknike, por politike dhe sociale. Është pyetja nëse një e drejtë bazike do të trajtohet si shërbim publik apo si mundësi biznesi.
Tetova nuk ka luksin të eksperimentojë me ujin e pijshëm…www.telegrami.mk
