www.telegrami.mk
hulumtim
Ndjenja e zhgënjimit e popullit shqiptar në Maqedoni të Veriut lidhur me mosreagimin e atyre që udhëheqin Unuversitetet këtu është krejt e arsyeshme. Kur studentët reagojnë dhe drejtuesit institucionalë heshtin, krijohet përshtypja se dikush po “ruan karrigen” më shumë sesa interesin publik. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht që të gjithë rektorët janë të frikësuar, por ka disa arsye tipike pse ndodh ky mosreagim:
Pse mund të heshtin rektorët?
- Presion politik / institucional
Rektorët shpesh emërohen ose varen nga vendimmarrje politike. Kritika publike ndaj një ligji të propozuar nga ministria mund të shihet si “konfrontim” me pushtetin. - Interes personal (posti, mandati, buxheti)
Po, frika për të humbur pozicionin, fondet apo mbështetjen institucionale është reale. Heshtja nganjëherë është strategji mbijetese. - Pragmatizëm: “ta shohim versionin final”
Disa drejtues nuk reagojnë ndaj draft-ligjeve, duke pritur versionin përfundimtar. Por ky arsyetim është i dobët, sepse pikërisht në fazën e draftit duhet reaguar. - Mungesë autonomie reale të universiteteve
Nëse universitetet nuk e ndiejnë veten të pavarura, reagimi kritik bëhet i vështirë. Autonomia në letër ≠ autonomi në praktikë. - Përçarje mes vetë universiteteve shqiptare
Kur nuk ka një qëndrim të përbashkët, secili rektor e ka më të lehtë të heshtë individualisht.
Pse reagimi i studentëve është i rëndësishëm?
Sepse studentët:
- nuk janë të kapur nga interesa posteje,
- e prekin drejtpërdrejt cilësinë e arsimit,
- janë shpesh “sensori moral” i shoqërisë në çështje arsimore.
Në fakt, është paradoksale që ata që kanë përgjegjësi institucionale për arsimimin (rektorët) janë më pasivë se ata që janë palë e dëmtuar direkte (studentët).
Çfarë do të ishte reagim i shëndetshëm nga rektorët?
Edhe pa “luftë politike”, ata mund të:
- kërkonin debat publik,
- propozonin amendamente konkrete,
- dilnin me deklaratë të përbashkët për pikat problematike të ligjit,
- mbronin autonominë universitare dhe interesat e studentëve.
Nëse do, mund ta analizojmë bashkë cilat pika të ligjit të propozuar nga Janevska janë më problematike për universitetet shqiptare dhe pse reagimi institucional do të ishte kaq i domosdoshëm.
mund ta analizojmë bashkë cilat pika të ligjit të propozuar nga Janevska janë më problematike për universitetet shqiptare
Po — bazuar në informacionet e shpërndara deri tani nga Ministria e Arsimit dhe media, mund të identifikojmë disa pika kyçe të propozimit të ri të Ligjit për Arsimin e Lartë (dhe ligjeve të lidhura) që janë më problematike ose të debatueshme për komunitetin akademik — përfshirë profesorë, rektorë dhe studentë. Duhet theksuar se projektligji është ende në ENER për diskutim publik dhe mund të ndryshojë në bazë të reagimeve.
1. Rishtyrja e mandatit dhe rizgjedhja e profesorëve
Sipas projektligjit, profesorët e rregullt nuk do ta kenë pozitën e garantuar deri në pension — por do të kërkohet rizgjedhja çdo 7 vjet, me kriteret e reja akademike.
Kjo do të thotë që profesori mund ta humbasë pozicionin e punës nëse nuk i plotëson kriteret e reja.
Pse është problematike për universitetet?
- cenon stabilitetin akademik,
- krijon presion mbi profesorët për të përqendruar energjitë tek kriteret (publikime, projekte, indeksime),
- mund të nxisë konkurencë jo-shëndetshme në vend të bashkëpunimit shkencor.
2. Rivlerësimi i programeve studimore dhe “optimizimi” i universiteteve
Ministria ka njoftuar se shumë programe studimore do të revidohen, vihen “në pushim” ose shfuqizohen në bazë të kërkesës dhe standardeve të reja ligjore.
Pse kjo mund të shqetësojë:
- Disa programe me fokus lokal ose në gjuhë të pakicave mund të rrezikojnë shfuqizimin nëse konsiderohen “më pak efektive” sipas parametrave të reja.
- Ka rrezik që ndryshimet të bëhen pa konsultim të gjerë publik ose me mungesë transparence në kriteret objektive.
3. Reforma e Agjencisë për Cilësi në Arsimin e Lartë
Ligji parasheh reformë të Agjencisë për Cilësi, me një strukturë të re (Bord, Këshilla e Ekspertëve, komisione) dhe ndryshim të rolit të vetë Agjencisë.
Debati kritik:
- Kur ka shqetësime për pavarësinë dhe funksionimin e agjencisë, ndryshime që cenojnë autonominë e institucioneve të pavarura mund të dëmtojnë cilësinë e vlerësimit.
- Nëse roli i agjencisë mbahet nën kontroll të palëve politike, pavarësia akademike mund të rrezikohet.
4. Financimi i universiteteve dhe model i ri
Janevska ka përmendur një mënyrë të re financimi të institucioneve të arsimit të lartë. Nuk ka shumë detaje të publikuara, por ka shqetësime rreth mënyrës se si do të shpërndahen fondet sipas kritereve të performancës dhe kërkimit shkencor.
Pse kjo është problem:
- Financimi sipas performancës mund të favorizojë universitetet e mëdha dhe të zhvilluara, duke anashkaluar institucionet e vogla ose nën-përfaqësuara.
- Mund të krijojë pabarazi strukturore në arsimin e lartë.
5. Përqendrimi i universiteteve dhe idetë për konsolidim
Ministria ka theksuar se ka “tepricë universitetesh” dhe sugjeruar se vetëm një universitet i fuqishëm mjafton për vendin.
Kritika:
- Ideja për “konsolidim” mund të çojë në mbyllje ose bashkime fakultetesh/universitetesh, pa konsultim të komunitetit academic.
- Hapësira për pakicat dhe studimet në gjuhë tjetër mund të zvogëlohet.
Përmbledhje — pse disa pika po shqetësojnë
Autonomia akademike & stabiliteti i stafit professoral
Rizgjedhja periodike e profesorëve
Riformatim i programeve studimore pa konsultim transparent
Reforma e agjencisë së cilësisë (mund të cenojë pavarësinë)
Financim sipas performancës, që mund të favorizojë një elite të vogël akademike
Konsolidimi i universiteteve, që rrezikon diversitetin akademik
Pyetje për të reflektuar
Cilat pika ligjore apo termat kryesorë në projektligj duhet lexuar me kujdes nga komuniteti akademik?
Ja pikat ligjore dhe termat te cilat komuniteti akademik (profesorë, rektorë, senatet akademike dhe organizatat studentore) duhet t’i lexojë dhe shqyrtojë me kujdes në propozim-ligjin për Arsimin e Lartë që është në debat publik në Maqedoninë e Veriut — sepse pikërisht këto nene/terma mund të ndikojnë drejtpërdrejt në funksionimin, autonominë dhe karrierën akademike në universitetet e vendit.
1. Kriteri për avancim në tituj akademikë
Draft-ligji parashikon kërkesa shumë të forta për promovimin në tituj si docent, profesor asistent apo profesor i rregullt (shembull: numër i lartë publikimesh shkencore në revista me indeksim ndërkombëtar) — standardet që përfshihen janë më të rrepta se deri më tani.
Pse duhet lexuar: Ky term dhe kriteret shoqëruese do të vendosin kush ka akses te titujt akademikë dhe në ç’kushte — çka prek karrierën dhe motivimin e stafit akademik. Pa lexim të kujdesshëm, kriteret mund të jenë praktikisht të paarritshme për shumë profesorë, sidomos në universitetet më të vogla apo të reja.
2. Rizgjedhja periodike e profesorëve dhe përmbajtja e “mandateve”
Draft-ligji parashikon që edhe profesorët e rregullt duhet të kalojnë rivlerësim (“rizgjedhje”) çdo 7 vjet për të mbajtur pozicionin e tyre akademik (profesor i rregullt).
Pse duhet lexuar: Ky është ndryshimi më drastik — nga një status relativisht i përhershëm, profesorët do të kenë një proces periodik rigjykimi i cili mund të ndikojë në sigurinë e vendit të punës dhe planifikimin akademik afatgjatë.
3. Ndryshimet në modelin e financimit të universiteteve
Ligji përfshin një model financimi të ri për institucionet e arsimit të lartë që, sipas ministres, do të jetë lidhur me performancën akademike dhe kërkimore.
Pse duhet lexuar: Financimi ka efekt të drejtpërdrejtë në buxhetet e departamenteve, shpenzimet për kërkim dhe staf akademik. Formulimi ligjor i mënyrës së shpërndarjes së fondeve mund të krijojë pabarazi mes universiteteve.
4. Mandati dhe zgjedhja e rektorëve
Draft-ligji ka ndryshime në mandatin e rektorëve — shembull një mandat 4-vjeçar në vend të 3-vjeçarit aktual, plus ndryshime në procedurat zgjedhore.
Pse duhet lexuar: Procesi dhe kriteret për zgjedhje të rektorëve ndikojnë tek liderët e universiteteve, pavarësia e tyre dhe kohëzgjatja e strategjive institucionale.
5. Autonomia akademike vs. standardet e “cilësisë evropiane”
Draft-ligji premton standardizim dhe përputhje me “standarde ndërkombëtare evropiane” (p.sh. publikime, marrëdhënie me industri, përmbushje kriteresh).
Pse duhet lexuar: Termi “cilësi evropiane” është i gjerë. Në praktikë, ai përkthehet në kritere jashtëzakonisht shkencore dhe kërkimore, çka mund të nënvlerësojë zërat lokalë, nevojat e tregut vendor dhe rritjen e kapaciteteve të reja akademike.
Dispozitat lidhur me pabarazitë ndërmjet universiteteve
Kritika publike ka vënë në dukje që disa dispozita mund të krijojnë pabarësi midis universiteteve të konsoliduara dhe atyre më të reja apo private — për shkak të kushteve të larta të zhvillimit kërkimor dhe infrastrukturës.
Pse duhet lexuar: Ligji duhet të parandalojë trajtim diskriminues apo struktural që favorizon një kategori universitetesh ndaj të tjerëve.
7. Kriteret për programe studimore dhe akreditim
Draft-ligji diskuton standardet për vlerësimin dhe akreditimin e programeve studimore, si dhe mënyrat e revidimit apo shfuqizimit të tyre.
Pse duhet lexuar: Termat këtu ndikojnë në modelet e studimit, diversitetin e programeve dhe kërkesat për certifikim, të cilat janë çështje kyçe për studentët dhe fakultetet.
Si ta lexojë komuniteti akademik me kujdes?
Çfarë specifikohet saktësisht për kriteret shkencore dhe publikimet.
- Si përcaktohen procedurat e rivlerësimit dhe rizgjedhjes.
- Si ndikohet autonomia dhe financimi i universiteteve.
- Si ndikojnë dispozitat në universitete publike vs private dhe në gjuhë të ndryshme mësimi…www.telegrami.mk
