Irani nuk është i panjohur me protestat në rrugë, por disa faktorë që lidhen me trazirat aktuale i bëjnë ato shumë serioze.BBC shkruan se e hëna shënon ditën e nëntë që nga shpërthimi i demonstratave, megjithatë edhe katër ose pesë ditë ishin të mjaftueshme që Presidenti Trump të lëshonte një paralajmërim të drejtpërdrejtë ndaj udhëheqësve iranianë në lidhje me trajtimin e protestuesve, duke thënë se SHBA-të ishin ” të gatshme dhe të armatosura”.
Pastaj erdhi operacioni i forcave speciale amerikane që synonte Nicolás Maduro në Venezuelë, i ndjekur nga një paralajmërim i dytë të dielën.Kërcënime të tilla të drejtpërdrejta dhe të mundshme nga një president në detyrë i SHBA-së, të lëshuara ndërsa protestat janë ende në vazhdim, janë shumë të pazakonta dhe mund t’i inkurajojnë demonstruesit dhe të inkurajojnë përhapjen e mëtejshme të trazirave.
Policia dhe forcat e sigurisë iraniane janë përgjigjur me dhunë pothuajse që nga fillimi, dhe raportet nga grupet e të drejtave të njeriut pohojnë se më shumë se 20 persona janë vrarë tashmë. Tani sytë janë te lëvizja e mundshme e Trump.
Protestat, të cilat filluan paqësisht të dielën, më 28 dhjetor, fillimisht u nxitën nga zemërimi publik për inflacionin në rritje dhe zhvlerësimin e ndjeshëm të monedhës vendase kundrejt dollarit amerikan, i cili tani është rreth 80% më i lartë se një vit më parë.
Ekonomia e Iranit është në vështirësi të mëdha, me pak perspektivë për rritje këtë vit ose vitin tjetër. Inflacioni zyrtar vjetor është rreth 42%, inflacioni i ushqimeve tejkalon 70% dhe disa mallra bazë thuhet se janë rritur në çmim me më shumë se 110%.
Sanksionet ndërkombëtare të udhëhequra nga Shtetet e Bashkuara kanë luajtur një rol të madh në përkeqësimin e kushteve ekonomike, por ato nuk janë historia e plotë.
Rastet e korrupsionit të profilit të lartë në gjykatat iraniane që përfshijnë zyrtarë të lartë dhe familjet e tyre kanë përforcuar zemërimin publik dhe bindjen se pjesë të elitës sunduese po e shfrytëzojnë krizën.
Shumë iranianë të zakonshëm besojnë se zyrtarë të caktuar dhe të afërmit e tyre përfitojnë drejtpërdrejt nga sanksionet përmes marrëveshjeve të veçanta që u lejojnë atyre të kontrollojnë importet dhe eksportet, të zhvendosin të ardhurat nga nafta jashtë vendit dhe të përfitojnë nga rrjetet e pastrimit të parave.
Edhe zyrtarët qeveritarë besojnë se ata që në vend quhen “Profiterë të Sanksioneve” duhet të fajësohen më shumë sesa vetë sanksionet.
Tregtarët në Pazarin e Madh të Teheranit ishin ndër grupet e para që protestuan hapur, duke mbyllur dyqanet e tyre në përgjigje të luhatjeve të përditshme të monedhës dhe duke dalë në rrugë për të kërkuar ndërhyrjen e qeverisë për të stabilizuar tregjet.
Demonstratat shpejt u përhapën përtej pazarit në segmente të tjera të shoqërisë. Sloganet ekonomike shpejt u shndërruan në politike, me thirrje për rrëzimin e të gjithë Republikës Islamike.
Studentët iu bashkuan protestave, të ndjekur nga bizneset e vogla në qytete dhe qyteza të tjera dhe iranianë të tjerë të zakonshëm. Brenda pak ditësh, thirrjet kundër udhëheqësit suprem të Iranit u bënë përsëri një tipar qendror i demonstratave.
Herën e fundit që Irani përjetoi trazira në një shkallë të krahasueshme kombëtare ishte rreth katër vjet më parë, kur vdekja e Mahsa Amini, një gruaje të re në paraburgim nga policia e moralit, shkaktoi protestat më të përhapura antiqeveritare që nga themelimi i Republikës Islamike në vitin 1979.
Ato demonstrata, të cilat më vonë u bënë të njohura si “Lëvizja Mahsa” ose “Gruaja, Jeta, Liria”, tronditën themelet e shtetit, por përfundimisht u shtypën me forcë dhe arrestime masive.
Edhe pse protestat aktuale janë përhapur me shpejtësi dhe kanë vazhduar për ditë të tëra, ato ende nuk kanë arritur shkallën ose intensitetin e demonstratave të vitit 2022.
Gazetarët në Iran janë nën një presion të madh dhe organizatave të pavarura ndërkombëtare të lajmeve ose nuk u lejohet të raportojnë nga brenda vendit, ose, nëse u jepet leja, përballen me kufizime të ashpra në lëvizjet e tyre.
Si rezultat, shumë nga ajo që dihet vjen nga mediat sociale dhe njerëzit në rrugë që ndajnë atë që dëshmojnë dhe regjistrojnë. Kjo e bën verifikimin gjithnjë e më të vështirë, veçanërisht pasi mediat sociale mund të ofrojnë gjithashtu terren pjellor për trillime, pretendime të pabaza dhe realitete të shtrembëruara, një sfidë e intensifikuar më tej nga rritja e inteligjencës artificiale.
Në këtë sfond, shumë vëzhgues besojnë se situata aktuale mund të ketë pasoja më serioze se viti 2022. Qeveria e Iranit shihet gjerësisht si në pikën e saj më të dobët në dekada, duke u përballur me presion të njëkohshëm nga trazirat e brendshme dhe një mjedis rajonal të ndryshuar në mënyrë dramatike.
Lufta 12-ditore në verën e vitit 2025 midis Iranit dhe Izraelit shënoi një pikë kthese. Konflikti kulmoi me përfshirjen e drejtpërdrejtë të SHBA-së, duke përfshirë sulme ajrore ndaj objekteve bërthamore iraniane.
Lufta dëmtoi rëndë kapacitetin mbrojtës të Iranit, infrastrukturën bërthamore dhe disa objekte ushtarake dhe industriale.
Në të njëjtën kohë, pozicioni më i gjerë rajonal i Iranit është përkeqësuar. Rënia e Bashar al-Assad në Siri e privoi Teheranin nga një aleat kyç, ndërsa sulmet e vazhdueshme izraelite ndaj Hezbollahut në Liban eliminuan pjesën më të madhe të udhëheqjes së lartë të grupit.
Kohët e fundit, operacionet amerikane në Venezuelë dhe rrëmbimi i Nicolás Maduro dhe gruas së tij, Cilia Flores, i kanë ngushtuar më tej opsionet e Iranit jashtë vendit.
Këto zhvillime kanë riformësuar mjedisin rajonal dhe ndërkombëtar për Teheranin. Irani tani ka më pak aleatë mbi të cilët mund të mbështetet në konfliktet rajonale dhe më pak kanale për të transferuar të ardhurat nga nafta jashtë vendit.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme duke pasur parasysh përfshirjen e madhe të Iranit në sektorin e naftës së Venezuelës, së bashku me Rusinë, dhe mbështetjen e tij në marrëveshje komplekse financiare të lidhura me tregjet që besohet të jenë në Kinë.
Ndërprerja e këtyre rrjeteve ka rritur cenueshmërinë ekonomike të Iranit në një kohë të presionit të brendshëm në rritje.
Në këtë sfond, udhëheqësi suprem i moshuar i Iranit, Ali Khamenei, duket se po përballet me një nga momentet më të pasigurta të sundimit të tij.
Më shumë se tre dekada planifikimi të kujdesshëm për të ndërtuar forca rajonale të ndërmjetme, mekanizma për shmangien e sanksioneve dhe infrastrukturë bërthamore janë minuar ose shkatërruar në një periudhë relativisht të shkurtër kohore.
Me Trumpin përsëri në Shtëpinë e Bardhë dhe Benjamin Netanyahun në pushtet në Izrael, duket se nuk ka një rrugë të qartë diplomatike apo strategjike për të dalë nga kriza aktuale pa një çmim të lartë.
Për vite me radhë, Khamenei dhe rrethi i tij i ngushtë i justifikuan shpenzimet masive për aleatët rajonalë dhe programin bërthamor si investime të nevojshme në sigurinë afatgjatë dhe përparimin teknologjik të Iranit.
Sot, ky argument duket gjithnjë e më i kotë. Ndërsa presioni rritet si brenda ashtu edhe jashtë vendit, siguria në vend, e cila dikur paraqitej si shpërblimi përfundimtar i këtyre politikave, duket më e largët se kurrë.Top Channel
