www.telegrami.mk
analizë
Debati mbi përdorimin e gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës në Maqedoni të Veriut po trajtohet si një çështje teknike dhe procedurale, ndërkohë që në thelb ai prek drejtpërdrejt parimet e barazisë dhe të aksesit në profesionet juridike. Reduktimi i kësaj teme në dilema mbi “unitetin e sistemit” rrezikon të shmangë thelbin e problemit: nëse të drejtat e garantuara në nivel kushtetues dhe nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit po zbatohen realisht, apo po kufizohen në praktikë përmes interpretimesh restriktive. Në këtë kuptim, debati nuk është thjesht juridik, por edhe thellësisht politik dhe shoqëror.
Siljanovska nuk bën debat për gjuhën, por për fuqi dhe kontroll brenda sistemit shtetëror.
Belgjika — modeli i ndarjes funksionale
Belgjika ka:
- gjuhë: frëngjisht, holandisht, gjermanisht
- sistem gjyqësor që funksionon sipas rajoneve gjuhësore
Si zgjidhet problemi:
por sistemi mbetet unik në standarde, jo në gjuhë
provimet dhe praktika juridike bëhen në gjuhën e rajonit
nuk ka “një gjuhë të vetme” për gjithë shtetin
Mesazhi:
uniteti nuk kërkon njëgjuhësi
===========================================
Zvicra — modeli i fleksibilitetit total
Zvicra ka:
- 4 gjuhë zyrtare
- kantone me autonomi të madhe
Në drejtësi:
- procedurat zhvillohen në gjuhën e kantonit
- profesionistët punojnë në gjuhën përkatëse
- nuk kërkohet një standard i vetëm gjuhësor për gjithë vendin
Mesazhi:
sistemi funksionon shumë mirë pa centralizim gjuhësor
======================================================
Kanada — modeli i dygjuhësisë institucionale
Kanadaja:
- anglisht + frëngjisht
- të dyja të barabarta në nivel federal
Në drejtësi:
- provimet dhe procedurat mund të bëhen në të dyja gjuhët
- shteti është i detyruar të ofrojë shërbim në të dyja
Mesazhi:
shteti përshtatet me qytetarin, jo anasjelltas
======================================================
KRAHASIMI ME MAQEDONINË E VERIUT
Në Maqedoninë e Veriut situata është ndryshe:
- në teori: ekziston e drejta për shqipen
- në praktikë: kërkohet funksionim në maqedonisht
Pra:
- nuk është model si Belgjika (ndarje reale)
- nuk është si Zvicra (autonomi)
- nuk është si Kanadaja (barazi e plotë)
- KU QËNDRON KONFLIKTI REAL
- Argumenti i presidentes:
- “një sistem unik kërkon standard unik (gjuhë)”
- Shembujt ndërkombëtarë tregojnë:
- jo domosdoshmërisht
- Pra:
- kjo nuk është domosdoshmëri juridike
- është zgjedhje politike
PËRFUNDIM I QARTË
Modelet funksionale tregojnë:
mund të kesh:
- gjyqësor unik
- standard të lartë
- DHE shumëgjuhësi reale
Ndërsa në rastin tonë:
përdoret “cilësia” si argument për të kufizuar gjuhën
FRAZA QË E PËRMBLEDH KREJT
Në vendet e zhvilluara:
gjuha është e drejtë që garantohet
Në debatet si ky:
gjuha bëhet kusht që duhet fituar
një model praktik dhe realist se si mund të organizohet provimi i jurisprudencës në shqip pa e “prishur” sistemin, pra pikërisht ajo që pretendohet si problem:
MODEL PRAKTIK (i zbatueshëm menjëherë)
1. Komision i përbashkët (jo i ndarë)
- Nuk krijohen “komisione shqiptare” dhe “maqedonase”
- Formohet një komision unik me:
- anëtarë që dinë maqedonisht
- anëtarë që dinë shqip
Kjo ruan:
- unitetin institucional
- shmang “sistemin paralel” (frika kryesore e Gordana Siljanovska-Davkova)
2. Provimi në dy gjuhë (i njëjti test)
- Pyetjet përgatiten një herë
- përkthehen zyrtarisht në shqip
Kandidati zgjedh:
- shqip
- ose maqedonisht
E rëndësishme:
- përmbajtja është IDENTIKE
- vetëm gjuha ndryshon
3. Standard i unifikuar vlerësimi
- Pikët dhe kriteret janë të njëjta
- nuk ka “lehtësime” për askënd
Kjo garanton:
- cilësi të barabartë
- drejtësi reale
4. Pjesa me gojë (intervista)
Zgjidhje e balancuar:
- kandidati përgjigjet në gjuhën që zgjedh
- komisioni mund të bëjë pyetje edhe në maqedonisht për:
- terminologji bazë
- funksionim praktik
Kjo siguron:
- njohje profesionale të sistemit
- pa e mohuar gjuhën shqipe
5. Terminologji e standardizuar
- krijohet një fjalor zyrtar juridik shqip–maqedonisht
- përdoret për:
- provim
- praktikë gjyqësore
Kjo eliminon argumentin:
“terminologjia nuk është e saktë”
6. Dokumentet zyrtare
- vendimet gjyqësore mbeten:
- në maqedonisht (si gjuhë zyrtare shtetërore)
- përkthim në shqip
- në maqedonisht (si gjuhë zyrtare shtetërore)
Pra:
- sistemi nuk ndryshon rrënjësisht
- por bëhet më gjithëpërfshirës
ÇFARË ZGJIDH KY MODEL
Nuk krijon sistem paralel
Nuk ul standardin
Respekton të drejtat gjuhësore
Ruhet funksionaliteti i shtetit
PSE NUK BËHET LEHTË?
Sepse problemi nuk është teknik — është politik:
Në North Macedonia:
- ekziston frikë nga:
- “ndarja e sistemit”
- “federalizimi i heshtur”
Edhe kur zgjidhjet janë të thjeshta,
rezistenca vjen nga perceptimi politik, jo nga ligji.
NË NJË FJALI
Mund të bëhet shumë lehtë një provim në shqip
pa e cenuar sistemin — nëse ka vullnet politik…www.telegrami.mk
=================================================
P.S
Politikan nga VLENI si Bilall Kasami,Izet Mexhiti,Bekim Sali,Afrim Gashi ,Arben Fetai dhe disa profesorë të afërt me VLEN dhe VMRO-DPMNE libri i fundit që kanë lexuar u doli ABETARJA…ajeti i parë kuranor thotë IKRE -LEXO,ndoshta në IRAN e lexojnë ndryshe si thoni ju bura (pa dy rr)
=========================================================
Mesut Shabani Tetovë
