www.telegrami.mk
investigim
Vendosja e sinjalizimeve “Safe City” vetëm në gjuhën maqedonase në autostradat e Maqedonia e Veriut nuk është thjesht një çështje teknike e sinjalistikës rrugore. Ajo prek drejtpërdrejt rendin kushtetues të ndërtuar pas vitit 2001 dhe standardin e barazisë gjuhësore të garantuar me aktet më të larta juridike të shtetit.
Detyrimi që buron nga Marrëveshja e Ohrit
Marrëveshja Kornizë e Ohrit nuk është dokument politik simbolik, por themel i riorganizimit kushtetues të shtetit. Ajo vendosi:
parimin e barazisë së komuniteteve,
përdorimin zyrtar të gjuhës së komuniteteve mbi 20%,
karakterin multietnik të shtetit.
Ky parim u inkorporua në Kushtetutë dhe më tej u operacionalizua përmes Ligji për përdorimin e gjuhëve.
Çdo veprim institucional që bie ndesh me këtë standard nuk është thjesht lëshim administrativ, por cenim i arkitekturës kushtetuese të vendit.
Autostradat dhe projektet e sigurisë janë kompetencë shtetërore
Autostradat dhe projektet si “Safe City” janë në kompetencë të institucioneve qendrore.
Kjo do të thotë se:
nuk bëhet fjalë për hapësirë lokale ku zbatimi i gjuhës tjetër varet nga përqindja komunale,
por për komunikim publik të drejtpërdrejtë të shtetit.
Kur një institucion shtetëror komunikon me qytetarët përmes tabelave zyrtare, ai është i detyruar të respektojë barazinë gjuhësore.
Mungesa e shqipes në këtë kontekst përbën:
shkelje të parimit të përdorimit zyrtar të gjuhës,
trajtim të pabarabartë të qytetarëve shqiptarë,
reduktim të standardit të vendosur me ligj.
Parimi i mosdiskriminimit
Kushtetuta garanton barazi para ligjit dhe ndalon diskriminimin mbi bazë etnike dhe gjuhësore.
Kur një projekt shtetëror:
paraqitet vetëm në një gjuhë,
në një shtet ku ekziston dygjuhësia zyrtare,
atëherë lind pyetja serioze juridike nëse kemi trajtim të barabartë të qytetarëve.
Përjashtimi i shqipes nga komunikimi institucional në nivel qendror mund të përbëjë bazë për:
përgjegjësi administrative,
procedurë para Gjykatës Administrative,
ose ankesë për diskriminim institucional.
Dimensioni simbolik ka peshë juridike
Në një shtet të ndërtuar mbi kompromis kushtetues, hapësira publike është reflektim i barazisë.
Marrëveshja e Ohrit nuk synoi vetëm përdorim formal të gjuhëve në letra zyrtare, por normalizim të barazisë në jetën publike. Heqja e shqipes nga sinjalizime shtetërore:
minon standardin e arritur,
krijon precedent të rrezikshëm,
cenon besimin ndëretnik të ndërtuar pas vitit 2001.
Përfundim juridik
Nëse konfirmohet se një projekt shtetëror është vendosur vetëm në maqedonisht, atëherë kemi elemente të mjaftueshme për të konstatuar:
mospërputhje me Ligjin për përdorimin e gjuhëve,
devijim nga fryma dhe obligimet që burojnë nga Marrëveshja e Ohrit,
potencial për cenim të parimit kushtetues të barazisë.
Kjo çështje nuk është politike — është çështje e zbatimit të rendit juridik.
Shteti nuk ka diskrecion të zgjedhë kur ta zbatojë barazinë gjuhësore. Ajo është detyrim kushtetues.
Nëse dëshiron, mund ta bëj edhe:
version me referenca të sakta kushtetuese nen për nen,
tekst të përgatitur si kërkesë për interpretim zyrtar,
ose analizë që përgatitet për iniciativë para Gjykatës Kushtetuese…www.telegrami.mk
nesër pjesa 6
