www.telegrami.mk
investigim
Sipas traktateve të Bashkimi Evropian, një shtet që bëhet anëtar ka të drejta dhe detyrime të plota, përfshirë të drejtën e votës në Këshill dhe përfaqësim në Parlament. Nuk ekziston kategori “anëtar pa të drejtë vote”.
Çfarë ekziston realisht?
- Statusi kandidat – siç e ka Maqedonia e Veriut.
- Qasje graduale në tregun e përbashkët / fondet – përmes reformave.
- Modele si EEA (Norvegjia, Islanda) – akses në treg, por jo anëtarësi.
- Vëzhgues / pjesëmarrje pa votë në disa struktura – por jo si “anëtar”.
A mund të krijohet një “gjysmë-anëtarësim”?
Vetëm nëse ndryshohen traktatet e BE-së. Kjo kërkon:
- Konsensus të 27 shteteve anëtare.
- Ratifikim në secilin vend (shpesh me parlament ose referendum).
Kjo është procedurë e gjatë dhe politikisht shumë e ndërlikuar. Deri tani nuk ka vendim zyrtar nga BE për një model të tillë.
Pjesa për Ukrainën
Ukraina ka status kandidat dhe procesi i saj është i veçantë për shkak të luftës. Por as për Ukrainën nuk është shpallur model “anëtar pa votë”.
Përfundimi praktik
Deklarata e Hristijan Mickoski duket më shumë si ide politike ose skenar teorik, jo si plan konkret i miratuar nga BE. Me rregullat aktuale, hyrje në 2027 si “anëtar pa votë” nuk është në përputhje me kornizën juridike ekzistuese të BE-së.
Kush mund ta mbështeste një model “anëtarësi pa votë”?
Brenda Bashkimi Evropian ka lodhje nga zgjerimi. Disa shtete anëtare duan stabilitet në Ballkan dhe Ukrainë, por pa rrezikuar vendimmarrjen e brendshme.
Një model i përkohshëm “hyrje graduale” mund t’u duket tërheqës sepse:
- Jep sinjal politik se zgjerimi po ndodh.
- Forcon ndikimin e BE-së në Ukraina dhe Ballkan.
- Nuk ndryshon menjëherë balancat e votimit.
Kjo do të pëlqehej sidomos nga shtete që duan stabilitet gjeopolitik, por kanë frikë nga bllokimet në Këshill.
Kush do ta kundërshtonte?
Shumë vende anëtare do ta shihnin si precedent të rrezikshëm:
- “Anëtar pa votë” krijon kategori të re brenda BE-së.
- Rrezikon të krijojë BE me dy shpejtësi të formalizuara.
- Mund të prodhojë tensione të brendshme juridike.
Edhe vetë shtetet kandidate mund ta refuzojnë, sepse:
- Do të merrnin detyrime pa fuqi reale vendimmarrëse.
- Do të perceptohej si status i dorës së dytë.
Për Maqedonia e Veriut, kjo do të ishte politikisht e vështirë për t’u shitur si “sukses historik”.
A është 2027 realiste?
Me ritmin aktual të negociatave për Ballkanin Perëndimor: jo.
Edhe në skenar optimist:
- Duhet mbyllur kapitujt.
- Duhet reforma serioze në sundimin e ligjit.
- Duhet ratifikim unanim.
Brenda 1 viti? Praktikisht e pamundur pa një revolucion institucional në BE.
Çfarë ka më shumë gjasa?
Më realiste janë:
- Integrim gradual në tregun e përbashkët.
- Qasje më e madhe në fondet e BE-së.
- Pjesëmarrje në disa politika sektoriale.
- Reformë e brendshme e BE-së para zgjerimit të plotë.
Pra, ajo që përmendet nga Hristijan Mickoski ka më shumë gjasa të jetë ide negociuese ose sinjal politik, jo plan i konkretizuar.
Nëse e shohim ftohtë: BE-ja nuk krijon anëtarë pa votë pa ndryshuar traktatet. Dhe ndryshimi i traktateve është proces shumë më i madh se një deklaratë televizive.
Ja si duket çështja juridikisht, pa retorikë politike:Baza ligjore e anëtarësimit
Anëtarësimi rregullohet nga Neni 49 i Traktatit për Bashkimin Evropian (TEU).
Ky nen parashikon që çdo shtet evropian që plotëson kriteret mund të bëhet anëtar, përmes një traktati anëtarësimi që ratifikohet nga të gjitha shtetet anëtare.
Por: sapo bëhesh anëtar, hyn në sistemin e plotë institucional të Bashkimi Evropian.
Nuk ka kategori “anëtar i pjesshëm”.
E drejta e votës – pse është thelbësore
E drejta e votës në Këshill buron nga:
- Neni 16 TEU – përcakton rolin e Këshillit në vendimmarrje.
- Neni 238 TFEU – përcakton mënyrën e votimit (shumicë e kualifikuar).
Çdo shtet anëtar ka:
- Përfaqësues në Këshill me të drejtë vote.
- Komisioner në Komision.
- Deputetë në Parlamentin Evropian.
- Gjyqtar në Gjykatën e BE-së.
Heqja e të drejtës së votës do të thoshte ndryshim i arkitekturës institucionale.
A mund të pezullohet vota?
Po, por vetëm në një rast ekstrem:
Neni 7 TEU lejon pezullimin e të drejtave (përfshirë votën) nëse një shtet shkel rëndë vlerat themelore të BE-së.
Pra:
- Pezullimi është sanksion, jo model hyrjeje.
- Është masë e përkohshme dhe politike.
- Nuk është kategori e re anëtarësimi.
Çfarë do të duhej për “anëtar pa votë”?
Duhet:
- Ndryshim i traktateve (TEU dhe TFEU).
- Konventë ndërqeveritare.
- Ratifikim unanim nga 27 shtete.
- Në disa vende – referendum.
Ky është proces shumëvjeçar dhe politikisht i rrezikshëm.
Alternativa juridike më e mundshme
BE mund të krijojë:
- Integrim gradual përmes marrëveshjeve sektoriale.
- Akses në tregun e përbashkët pa anëtarësi.
- Pjesëmarrje në politika të caktuara.
Siç ndodh me vende të EEA-së – por ato nuk janë anëtare.
Përfundimi juridik
Sipas rendit aktual juridik të Bashkimi Evropian:
- “Anëtar pa votë” nuk ekziston.
- Nuk mund të krijohet pa ndryshim traktatesh.
- 2027 si afat është praktikisht i pamundur.
Deklarata e Hristijan Mickoski është skenar politik, jo opsion i parashikuar në ligjin aktual të BE-së.
A ka diskutime reale në BE për modele “para-anëtarësimi” që afrohen me atë që u përmend?
A ka dokumente zyrtare për “anëtarësi graduale”?
Po – por jo “anëtar pa votë”.
Në vitet e fundit, brenda Bashkimi Evropian është diskutuar koncepti i:
- Integrimit gradual
- Anëtarësimit me faza
- Reformës së brendshme para zgjerimit
Këto ide janë përmendur në:
- Raportet strategjike të Komisionit Evropian
- Debatet për reformën institucionale para zgjerimit
- Diskutimet mbi të ardhmen e BE-së
Por asnjë dokument zyrtar nuk flet për “anëtarësi pa votë”.
Ideja e “Europa me disa nivele”
Koncepti i “Europe me disa shpejtësi” ekziston prej kohësh.
Shembuj:
- Zona Euro (jo të gjithë janë pjesë)
- Schengen (jo të gjithë janë pjesë)
- Bashkëpunimi i përforcuar
Por këto janë brenda anëtarësisë së plotë, jo para saj.
Rasti i Ukrainës
Pas agresionit rus, disa politikanë evropianë kanë sugjeruar forma të përshpejtuara integrimi për Ukraina.
Ka ide si:
- Qasje e menjëhershme në treg
- Fondet para-anëtarësuese të zgjeruara
- Integrim sektorial të shpejtë
Por edhe këtu nuk është propozuar formalisht heqja e të drejtës së votës për një anëtar të ri.
Pse BE heziton të krijojë kategori të reja?
Sepse:
- Do të krijonte precedent për vende të tjera.
- Do të thellonte ndarjen mes “anëtarëve të plotë” dhe “gjysmë-anëtarëve”.
- Mund të dëmtojë legjitimitetin demokratik të BE-së.
- Do të hapte betejë të madhe për reformë traktatesh.
Shumë shtete anëtare kanë frikë se zgjerimi pa reformë të brendshme do ta paralizojë vendimmarrjen.
Realiteti politik për Maqedoninë e Veriut
Për Maqedonia e Veriut, pengesat aktuale janë:
- Çështjet bilaterale (sidomos me Bullgarinë)
- Reformat në sundimin e ligjit
- Konsensusi unanim i 27 shteteve
Asnjë prej këtyre nuk zgjidhet me “anëtarësi pa votë”.
Përfundim i qartë
Në nivel juridik: nuk ekziston.
Në nivel institucional: nuk është propozuar zyrtarisht.
Në nivel politik: mund të jetë ide për diskutim, por jo plan konkret.
Nëse e analizojmë ftohtë, skenari për 2027 si “gjysmë-anëtar” është më shumë retorikë negociuese sesa projekt real i miratuar në Bruksel.
A do ta pranonte Maqedonia e Veriut një “anëtarësi pa votë”, nëse do t’i ofrohej?
Nga ana juridike
Maqedonia e Veriut do të duhej ta ratifikonte traktatin e ri të anëtarësimit.
Por një traktat që jep detyrime të plota (zbatim i acquis, kontribute buxhetore, respektim i vendimeve) pa të drejtë vote do të ishte politikisht i vështirë për t’u justifikuar.
Në thelb: detyrime po, ndikim jo.
Nga ana politike e brendshme
Do të kishte tre reagime të mundshme:
Qeveria
Mund ta shesë si “hyrje historike në BE”, edhe nëse e pjesshme.
Argumenti do të ishte: “më mirë brenda, sesa jashtë”.
Opozita
Do ta quante dorëzim sovraniteti.
“Anëtar i dorës së dytë” është term që do të përdorej menjëherë.
Opinioni publik
Mbështetja për BE-në mbetet e lartë, por pas shumë kompromisesh (emri, negociatat me Bullgarinë), një status inferior mund të perceptohet si poshtërues.
Çfarë do të fitonte realisht vendi?
Nëse hipotetikisht do të ndodhte:
- Qasje e plotë në tregun e përbashkët
- Fondet strukturore
- Investime më të mëdha
- Stabilitet politik
Por pa votë në Këshill, vendi nuk do të kishte ndikim në:
- Politikat fiskale
- Sanksionet
- Zgjerimet e ardhshme
- Rregulloret që do ta preknin drejtpërdrejt
Kjo krijon paradoks: zbaton rregulla që nuk i voton.
A do ta pranonte realisht?
Nëse oferta do të ishte:
- Me afat të qartë kalimi në anëtarësi të plotë (p.sh. 3–5 vite)
atëherë mund të konsiderohej.
Nëse do të ishte status i pacaktuar?
Shumë e vështirë të kalonte politikisht.
Realiteti brutal
Problemi i Bashkimi Evropian me Ballkanin nuk është forma juridike e anëtarësimit.
Problemi është:
- Vetoja mes shteteve anëtare.
- Reforma e brendshme e BE-së.
- Konsensusi unanim.
Ndryshimi i formatit nuk e zgjidh thelbin.
Përfundimi
Nëse do të ofrohej seriozisht dhe me garanci kalimi në anëtarësi të plotë, mund të hynte në debat.
Pa garanci? Do të ishte politikisht shpërthyese.
Në praktikë, më e mundshme është integrim gradual ekonomik pa ndryshuar statusin formal të anëtarësimit…www.telegrami.mk
========================================================
