www.telegrami.mk
analizë
Thelbi i problemit
Çështja e përbërjes etnike
Është e vërtetë që në praktikë shumica e gjyqtarëve në Gjykatën Kushtetuese janë maqedonas.
Por Kushtetuta nuk kërkon balancë etnike në këtë organ.
Kjo krijon një tension mes:
- modelit juridik klasik (neutral, pa kuota)
- modelit konsociativ që ekziston në politikë pas Marrëveshja e Ohrit
Gjykata është ndërtuar mbi modelin e parë, ndërsa sistemi politik mbi të dytin. Këtu lind përplasja.
Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë së Veriut është organ juridik, jo politik. Ajo vendos mbi bazë të:
- Kushtetutës
- ligjeve
- interpretimit juridik
Nëse në këtë institucion futet parimi i Badenterit (shumicë e dyfishtë etnike), atëherë vendimmarrja nuk do të varej vetëm nga argumenti juridik, por edhe nga përkatësia etnike e gjyqtarëve.
Këtu qëndron shqetësimi i shprehur nga Darko Kostadinovski.
Çfarë do të përbënte diskriminim real?
Do të ishte problem serioz nëse:
- Gjykata do të shpërfillte argumente të forta juridike vetëm kur çështja lidhet me shqiptarët
- Do të aplikonte interpretim më të ashpër për një komunitet dhe më liberal për tjetrin
- Do të kishte model të përsëritur të njëanshmërisë
Këto analizohen përmes krahasimit të praktikës.Çfarë duhet analizuar realisht?
Nëse ekziston dyshimi për diskriminim institucional, duhen parë:
- Vendimet konkrete të Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë së Veriut
- Arsyetimi juridik në secilin rast
- A ka standard të njëjtë kur çështja prek shumicën dhe kur prek shqiptarët
Nuk mjafton fakti që “nuk kalon kërkesa”. Duhet parë pse nuk kalon.
2. Argumentet PRO futjes së Badenterit
- Garantim shtesë për komunitetet jo-shumicë
- Siguri se nuk miratohen vendime që mund të cenojnë balancën ndëretnike
- Thellim i frymës së Marrëveshjes së Ohrit
Pra, këtu logjika është: më shumë mbrojtje politike përmes mekanizmit juridik.
3. Argumentet KUNDËR
- Gjykata Kushtetuese nuk është parlament
- Vendimet duhet të jenë juridike, jo etnike
- Rrezik bllokimi institucional
- Rrezik që gjyqtarët të votojnë sipas presionit politik ose etnik
Nëse një gjykatë fillon të funksionojë mbi bazë “etnike”, atëherë dobësohet parimi i shtetit juridik.
4. Çfarë do të kërkonte realisht?
Për ta futur këtë parim në Gjykatë Kushtetuese do të duhej:
- ndryshim i Kushtetutës
- shumicë prej 2/3 në Kuvend
- dhe vetë mekanizmi Badenter për miratim
Pra proces i rëndë dhe politikisht i ndërlikuar.
5. Realiteti praktik
Në shumë shtete multietnike, gjykatat kushtetuese nuk funksionojnë me shumicë etnike, sepse:
- gjykata duhet të jetë mbi politikën
- ndarja e pushteteve kërkon neutralitet maksimal
Nëse politika hyn në mekanizmin e votimit, atëherë rrezikohet legjitimiteti juridik.
========================================================
Juridikisht, sot nuk ekziston mekanizmi i Badenterit në Gjykatën Kushtetuese.
Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë së Veriut vendos me shumicë votash të gjyqtarëve të pranishëm, sipas rregullave të përcaktuara në Kushtetutë dhe në Rregulloren e saj të punës. Nuk ka dispozitë që kërkon shumicë të dyfishtë sipas përkatësisë etnike.
Parimi i Badenterit është i paraparë për:
- Kuvendin
- çështje që prekin drejtpërdrejt komunitetet jo-shumicë
Ai buron nga Marrëveshja e Ohrit dhe është i integruar në mekanizmin parlamentar, jo gjyqësor.
Nëse dikush do ta fuste këtë parim në Gjykatë Kushtetuese, do të duhej:
- ndryshim kushtetues
- procedurë me shumicë të cilësuar në Kuvend
Pa këtë, çdo tentativë për ta zbatuar do të ishte jokushtetuese.
Pra, juridikisht çështja është e pastër: aktualisht, Badenteri nuk ka bazë në këtë institucion.
Pse politizimi është rrezik real?
Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë së Veriut duhet të jetë filtri i fundit juridik. Në momentin që vendimi kushtëzohet nga përkatësia etnike dhe jo nga interpretimi i Kushtetutës, ndodh zhvendosja nga logjikë juridike në logjikë politike.
1. Ndryshon natyra e votimit
Gjyqtari nuk pyetet më:
A është kjo në përputhje me Kushtetutën?
Por rrezikon të pyesë:
Si ndikon kjo në balancën etnike?
Kjo e ndryshon thelbin e institucionit.
2. Hapet derë për bllokim
Nëse kërkohet shumicë e dyfishtë:
- një grup mund të bllokojë vendime
- çështje të rëndësishme kushtetuese mund të mbesin pezull
Gjykata kushtetuese nuk mund të funksionojë si parlament me veto politike.
3. Dobësohet pavarësia individuale e gjyqtarit
Në teori, gjyqtari është i pavarur dhe voton sipas bindjes juridike.
Në praktikë, nëse votohet me logjikë etnike, presioni publik dhe partiak rritet.
4. Humbet besimi publik
Nëse qytetarët fillojnë ta shohin Gjykatën si:
- institucion të ndarë në “blloqe etnike”
atëherë vendimet e saj do të perceptohen si politike, jo juridike.
Dhe një gjykatë kushtetuese pa besim publik është e dobët.
Politikisht, kjo çështje nuk është thjesht teknike — është debat për balancën ndëretnike në shtet.
Pas Marrëveshja e Ohrit, sistemi politik në Maqedoninë e Veriut u ndërtua mbi idenë e ndarjes dhe balancimit të pushtetit mes komuniteteve. Parimi i Badenterit u bë instrument për ta garantuar këtë balancë në Kuvend.
Tani pyetja politike është:
A duhet që ky mekanizëm mbrojtës të shtrihet edhe në Gjykatën Kushtetuese?
Pse disa e kërkojnë këtë?
- Frikë nga dominimi i një shumice në vendime që prekin identitetin, gjuhën, arsimin, simbolet.
- Mosbesim historik mes komuniteteve.
- Argumenti se edhe gjykata është pjesë e arkitekturës së pushtetit dhe duhet të reflektojë realitetin multietnik.
Pra, logjika është: “Nëse Kuvendi ka Badenter, pse jo edhe Gjykata?”
Pse kundërshtohet politikisht?
- Gjykata nuk është organ përfaqësues si parlamenti.
- Futja e kriterit etnik në votim mund ta institucionalizojë ndarjen etnike.
- Rrezik që çdo vendim i ndjeshëm të shihet si fitore ose humbje etnike.
Në thelb, për çfarë po zhvillohet debati?
Jo për teknikën e votimit.
Por për këtë pyetje themelore:
A duhet shteti të funksionojë mbi logjikë qytetare (juridike) apo mbi logjikë konsociative (balancë etnike në çdo nivel)?
Kjo është përplasje konceptesh, jo vetëm dispozitash ligjore
“Balancë ndëretnike apo pavarësi gjyqësore: ku duhet të ndalet politika?”
Kjo është arsyeja pse shumë sisteme multietnike e ruajnë gjykatën jashtë mekanizmave të shumicës së dyfishtë.
Në thelb:
Badenteri është mekanizëm politik për parlament.
Gjykata Kushtetuese është mekanizëm juridik për kontrollin e politikës.
==============================================
Çfarë është realisht ky debat?
Ky është debat mbi besimin institucional.
Nëse komuniteti shqiptar ka ndjesinë se:
- nuk përfaqësohet mjaftueshëm
- vendimet nuk reflektojnë realitetin multietnik
atëherë kemi problem politik dhe perceptues — por jo domosdoshmërisht shkelje automatike të Kushtetutës.Pika e fortë juridike
Shkelje do të kishte nëse:
- Gjykata do të aplikonte standard të dyfishtë
- do të diskriminonte hapur në arsyetim
- do të refuzonte raste për shkak të përkatësisë etnike
Pa prova të tilla, juridikisht nuk mund të thuhet se ka shkelje vetëm mbi bazë të përbërjes etnike të trupit gjykues.Ky është më shumë problem i perceptimit të drejtësisë dhe balancës, sesa provë automatike e shkeljes kushtetuese
.Pyetja e fortë që duhet bërë
A ka raste ku Gjykata ka mbrojtur të drejtat e shqiptarëve kundër shumicës politike?
Nëse ka – atëherë sistemi funksionon juridikisht.
Nëse nuk ka asnjë shembull të tillë – atëherë kemi arsye për dyshim serioz…www.telegrami.mk
