www.telegrami
investigim gazetaresk
Çfarë tha realisht ministrja
Mesazhi i saj është ky:
- Ligji nuk kërkon arsim të lartë për patentë shoferi.
- Shteti “u ka dhënë mundësi” romëve.
- Shteti ka pak mjete për ta përmirësuar situatën e tyre.
Pra, përgjegjësia zhvendoset tek individi, jo tek politikat publike.
Problemi kryesor
Kjo qasje është formalisht ligjore, por thellësisht problematike shoqërisht.
- Provimi për patentë nuk është thjesht teknik – ai kërkon lexim, kuptim shenjash, rregullash dhe situatash.
- Të thuash “mjafton arsimimi fillor” kur një pjesë e qytetarëve janë analfabetë është shmangie e thelbit, jo zgjidhje.
- Protesta e romëve nuk kërkon privilegj, por adaptim të sistemit ndaj realitetit social.
Kontradikta e shtetit
Shteti:
- nga njëra anë flet për barazi dhe përfshirje,
- nga ana tjetër thotë se nuk ka instrumente për një nga komunitetet më të margjinalizuara.
Kjo është pranim i dështimit institucional, por pa përgjegjësi politike.
Çfarë MUNGON në deklaratë
- Asnjë plan për arsim funksional për të rritur.
- Asnjë ide për provime të përshtatura (p.sh. me audio, ilustrime, asistencë).
- Asnjë reflektim pse, pas dekadash politikash “inkluzive”, analfabetizmi ende është realitet.
Përfundimi gazetaresk
Deklarata e ministres është ligjërisht e saktë, por politikisht e ftohtë dhe socialisht e shkëputur nga realiteti. Ajo nuk e zgjidh problemin – e normalizon atë.
Referenca konkrete ndaj Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ)Standardet e GJEDNJ dhe detyrimet e shtetit
Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka vendosur qartë se diskriminimi nuk është vetëm trajtimi i ndryshëm, por edhe trajtimi formal i njëjtë i personave që ndodhen në situata realisht të ndryshme.
Në çështjen Thlimmenos kundër Greqisë (2000), GJEDNJ theksoi se:
“Diskriminim mund të ketë edhe kur shteti dështon të trajtojë ndryshe persona që ndodhen në situata thelbësisht të ndryshme.”
Ky parim zbatohet drejtpërdrejt në rastin e komunitetit rom:
- Personat analfabetë nuk janë në pozitë të barabartë me qytetarët që kanë arsim funksional.
- Vendosja e një provimi standard, pa masa kompensuese, përbën diskriminim indirekt, edhe nëse rregulli është neutral në letër.
Në çështjen D.H. dhe të tjerët kundër Republikës Çeke (2007), që lidhej pikërisht me romët, Gjykata konstatoi se:
- politika “neutrale” që prekin disproporcionalisht një grup etnik,
- pa justifikim objektiv dhe proporcional,
përbëjnë shkelje të nenit 14 të KEDNJ-së, në lidhje me të drejtën për arsim.
Po ashtu, në Oršuš dhe të tjerët kundër Kroacisë (2010), GJEDNJ nënvizoi se:
- shtetet kanë detyrim pozitiv të ndërmarrin masa aktive për integrim,
- dhe nuk mund të arsyetohen me “mungesë mjetesh” kur pasojat bien mbi një komunitet të margjinalizuar.
Çfarë nënkupton kjo për rastin konkret
Sipas standardeve të GJEDNJ-së:
- shteti nuk mjafton të thotë se “ligji e lejon” dhënien e patentës,
- duhet të provojë se ka krijuar kushte reale që qytetarët analfabetë ta përmbushin atë kusht.
Deklarata e ministres se “shteti nuk ka shumë instrumente” është problematike juridikisht, sepse:
- GJEDNJ ka sanksionuar se mungesa e politikave aktive nuk e çliron shtetin nga përgjegjësia,
- sidomos kur bëhet fjalë për romët, të cilët Gjykata i konsideron grup veçanërisht vulnerabël.
Përfundim
Nga perspektiva e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, çështja nuk është nëse romët duhet ta japin provimin për patentë shoferi, por nëse shteti ka respektuar detyrimin e tij për:
- mosdiskriminim real,
- barazi substanciale,
- dhe masa pozitive për integrim.
Pa këto, kërkesa për provim mbetet formalisht ligjore, por materialisht diskriminuese.GJEDNJ: Trajtimi formal i njëjtë mund të përbëjë diskriminim indirekt
Deklarata e ministres së Arsimit dhe Shkencës, Vesna Janevska, lidhur me protestën e romëve kundër detyrimit për të dhënë provim për patentë shoferi, ngre pikëpyetje serioze në raport me standardet evropiane të të drejtave të njeriut.
Sipas praktikës së Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ), diskriminimi nuk konsiston vetëm në trajtimin e ndryshëm të personave në situata të njëjta, por edhe në dështimin e shtetit për të trajtuar ndryshe persona që ndodhen në situata realisht të ndryshme.
Në vendimin Thlimmenos kundër Greqisë (2000), Gjykata thekson se:
“Diskriminim mund të ekzistojë edhe kur shteti dështon të trajtojë ndryshe persona që ndodhen në situata thelbësisht të ndryshme.”
Në raste që lidhen drejtpërdrejt me komunitetin rom, GJEDNJ ka qenë edhe më eksplicite. Në çështjen D.H. dhe të tjerët kundër Republikës Çeke (2007), Gjykata konstatoi se politika në dukje neutrale, që prekin në mënyrë disproporcionale romët, përbëjnë diskriminim indirekt, në kundërshtim me nenin 14 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.
Po ashtu, në Oršuš dhe të tjerët kundër Kroacisë (2010), GJEDNJ theksoi se shtetet kanë detyrim pozitiv të ndërmarrin masa aktive për integrimin e romëve dhe se mungesa e masave mbështetëse nuk mund të justifikohet me kufizime administrative apo financiare.
Në këtë kontekst, qëndrimi se “shteti nuk ka shumë instrumente” për të përmirësuar situatën e romëve bie ndesh me standardet e vendosura nga GJEDNJ, sipas të cilave barazia duhet të jetë substanciale dhe reale, jo vetëm formale.Parimi i barazisë kushtetuese dhe kufijtë e neutralitetit normativ
1. Kuadri kushtetues
Neni 9 i Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë së Veriut sanksionon parimin e barazisë së qytetarëve në të drejta dhe liri dhe ndalon çdo formë diskriminimi, përfshirë diskriminimin mbi bazën e pozitës shoqërore. Ky parim përbën një nga shtyllat themelore të rendit kushtetues dhe kërkon interpretim substancial, të orientuar drejt efektit real të normave juridike.
Barazia kushtetuese nuk reduktohet në trajtim identik formal, por nënkupton barazi materiale, e cila kërkon që normat dhe politikat publike të mos prodhojnë pabarazi faktike midis subjekteve që ndodhen në situata objektivisht të ndryshme.
2. Neutraliteti normativ dhe diskriminimi indirekt
Diskriminimi indirekt paraqitet kur një masë në dukje neutrale shkakton pasoja disproporcionale ndaj një grupi të caktuar, pa justifikim objektiv dhe të arsyeshëm. Ky koncept është i konsoliduar në jurisprudencën e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe është i aplikueshëm drejtpërdrejt në interpretimin e nenit 9 të Kushtetutës së RMV-së.
Në çështjen Thlimmenos kundër Greqisë (2000), GJEDNJ ka konstatuar se dështimi i shtetit për të trajtuar ndryshe persona që ndodhen në situata thelbësisht të ndryshme përbën shkelje të parimit të mosdiskriminimit. Ky standard është veçanërisht relevant në rastet që përfshijnë komunitete të margjinalizuara, siç janë romët.
3. Romët si grup veçanërisht vulnerabël
Në jurisprudencën e saj të qëndrueshme, GJEDNJ e ka cilësuar komunitetin rom si grup shoqëror veçanërisht vulnerabël, ndaj të cilit shtetet kanë detyrime të shtuara mbrojtjeje. Vendimet D.H. dhe të tjerët kundër Republikës Çeke (2007) dhe Oršuš dhe të tjerët kundër Kroacisë (2010) kanë sqaruar se masat “neutrale” që prekin disproporcionalisht romët, pa masa kompensuese, nuk përmbushin standardin e barazisë substanciale.
4. Detyrimet pozitive të shtetit
Nga këndvështrimi kushtetues dhe konvencional, shteti nuk ka vetëm detyrim negativ për të mos ndërhyrë në të drejta, por edhe detyrim pozitiv për të krijuar kushte reale që këto të drejta të jenë efektivisht të ushtrueshme. Në këtë kuptim, mungesa e masave mbështetëse – si arsimi funksional për të rritur ose forma alternative të vlerësimit të njohurive – përbën dështim në përmbushjen e këtyre detyrimeve.
Argumenti i mungesës së instrumenteve ose burimeve nuk përbën justifikim juridik të pranueshëm, pasi jurisprudenca evropiane e ka refuzuar vazhdimisht këtë arsyetim kur bëhet fjalë për cenim të të drejtave themelore të grupeve vulnerabël.
5. Testi i proporcionalitetit
Çdo kufizim i ushtrimit të një të drejte duhet t’i nënshtrohet testit të proporcionalitetit. Ndërsa qëllimi i sigurisë në komunikacion është legjitim, zgjedhja e mjeteve duhet të jetë e domosdoshme dhe proporcionale. Ekzistenca e alternativave më pak kufizuese e vë në dyshim përmbushjen e këtij testi dhe, rrjedhimisht, kushtetutshmërinë e masës.
Në mungesë të masave diferencuese dhe mbështetëse, zbatimi i një kushti formal i njëjtë për të gjithë prodhon pabarazi faktike dhe cenon parimin e barazisë së garantuar me nenin 9 të Kushtetutës së RMV-së. Në këtë kuptim, barazia formale, e shkëputur nga realiteti shoqëror, nuk është e mjaftueshme për të përmbushur standardet kushtetuese dhe evropiane të mbrojtjes së të drejtave të njeriut…www.telegrami.mk
=======================================
Mesut Shabani
