www.telegrami.mk
Pra, juridikisht:Nuk është e saktë të thuhet se ekziston vetëm një gjuhë zyrtare.
Maqedonishtja ka status primar shtetëror.
Shqipja ka status zyrtar paralel në përdorim institucional, jo thjesht “gjuhë komuniteti”.
- Ligjërisht – Në Maqedonia e Veriut, maqedonishtja është gjuhë zyrtare në nivel shtetëror, por shqipja është gjithashtu gjuhë zyrtare në përdorim zyrtar sipas ligjit për përdorimin e gjuhëve, sidomos në komunat ku shqiptarët janë mbi 20% (si Tetova). Pra, realiteti juridik është më kompleks sesa deklarata “ka vetëm një gjuhë zyrtare”.
- Politikisht – Deklarata e saj në Tetovë, qytet me shumicë shqiptare, tingëllon si mesazh politik për elektoratin maqedonas: theksim i shtetit unitar dhe i maqedonishtes si gjuhë shtetërore. Këto deklarata zakonisht përdoren për mobilizim politik.
- Institucionalisht – Në një shtet multietnik, praktika normale është që zyrtarët e lartë të kenë përkthim kur flasin në zona me gjuhë tjetër dominuese. Kjo nuk është dobësi, por standard profesional. Refuzimi për ta institucionalizuar përkthimin krijon tension të panevojshëm.
- Komunikimi publik – Kur një ministre thotë “ju duhet ta dini maqedonishten”, kjo perceptohet si qasje hierarkike. Në një shoqëri të ndjeshme etnikisht, kjo shton polarizimin, edhe nëse juridikisht ajo mund të mbështetet në interpretimin e saj të ligjit.
Përfundim praktik:
Ky nuk është debat për përkthim teknik, por për simbolikë dhe raport pushteti. Në vend të insistimit se kush duhet të përkthejë për kë, zgjidhja më e shëndetshme institucionale do të ishte përkthim i garantuar nga organizatori – pikë.
Korniza kushtetuese dhe ligjore
Në Maqedonia e Veriut, neni 7 i Kushtetutës përcakton se:
- Gjuha maqedonase dhe alfabeti i saj cirilik janë gjuhë zyrtare në gjithë territorin.
- Çdo gjuhë që e flasin të paktën 20% e qytetarëve është gjithashtu gjuhë zyrtare.
Kjo u operacionalizua me Ligji për Përdorimin e Gjuhëve (2018), i cili zgjeron përdorimin e shqipes në:
- institucionet qendrore,
- komunikimin me qytetarët,
- procedurat administrative,
- komunikimin publik të zyrtarëve në rrethana të caktuara.
Pra, juridikisht:
- Nuk është e saktë të thuhet se ekziston vetëm një gjuhë zyrtare.
- Maqedonishtja ka status primar shtetëror.
- Shqipja ka status zyrtar paralel në përdorim institucional, jo thjesht “gjuhë komuniteti”.
Deklarata e ministres është një interpretim i ngushtë politik i nenit kushtetues, jo pasqyrim i plotë i realitetit ligjor.
Dimensioni institucional
Kur një ministre ndodhet në Tetovë (komunë me mbi 20% shqiptarë), përdorimi i shqipes nuk është “gjest mirësjelljeje”, por pjesë e standardit institucional.
Praktika normale në shtete multietnike:
- përkthim simultan ose
- komunikim dygjuhësh i organizuar nga institucioni.
Refuzimi për ta marrë mbi vete këtë detyrim krijon perceptim të shmangies së standardit administrativ.
Dimensioni politik
Deklarata ka tre shtresa politike:
a) Mesazh identitar
Theksimi i “një gjuhe zyrtare” synon segmentin nacional të elektoratit maqedonas.
b) Reaktivizim i debatit pas Marrëveshjes së Ohrit
Zbatimi i të drejtave gjuhësore buron nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit. Çdo relativizim i përdorimit të shqipes prek direkt ekuilibrin e krijuar pas 2001-shit.
c) Polarizim i kontrolluar
Tema e gjuhës përdoret shpesh për:
- zhvendosje vëmendjeje nga temat sociale/ekonomike,
- mobilizim emocional para cikleve zgjedhore.
A ka shkelje ligjore?
Nga deklarata e cituar, nuk rezulton automatikisht shkelje ligjore.
Por:
- Nëse institucioni nuk siguron përkthim aty ku ligji e parasheh, atëherë mund të ketë problem procedural.
- Nëse komunikimi publik përjashton një gjuhë me status zyrtar në atë komunë, krijohet bazë për ankesë administrative.
Përfundim i drejtpërdrejtë
Juridikisht: deklarata është e pjesshme dhe reduktuese.
Politikisht: është pozicionim identitar i vetëdijshëm.
Institucionalisht: qasje jo-optime për një shoqëri multietnike.
Debati nuk është për përkthyes. Është për balancën mes konceptit të shtetit unitar dhe realitetit kushtetues multietnik.
www.telegrami.mk
