Presidenti amerikan Donald Trump jep-dhe merr. I mjaftuan vetëm gjashtë ditë për të ndërtuar një botë të re. Ditën e shtatë, aleatët e deridjeshëm në Evropë mund të shpresonin me të drejtë për pak qetësi. Që nga kërcënimet për tarifa dhe deri te synimi për të marrë Grenlandën, sjellja e Trumpit ka thyer tabu dhe e ka bërë të qartë se normat e rendit të vjetër botëror janë zhdukur, ka shkruar Associated Press në një analizë të shtunën.
Është “çarje, jo tranzicion”, siç e përshkroi prerazi kryeministri kanadez Mark Carney. Gjatë dekadave në jetën publike, Trumpi nuk ka qenë kurrë i njohur për delikatesë, por trazirat e javës së fundit kanë qenë të jashtëzakonshme edhe sipas standardeve të tij.
Ato kanë kristalizuar vendosmërinë e tij për të fshirë rendin e bazuar në rregulla që ka udhëhequr politikën e jashtme amerikane – dhe për rrjedhojë edhe atë perëndimore – që nga Lufta e Dytë Botërore. Në vend të tij po lind një arenë pa rregulla, ku fitojnë më të zhurmshmit dhe më të fortët, ndërsa themeli i vjetër – besimi transatlantik, dikur i pathyeshëm – nuk ekziston më.
Një javë e paprecedentë
Trumpi e kishte shprehur dëshirën për territorin danez të Grenlandës që në vitin 2019. Por vetëm shpërthimi i javës së kaluar, me kërcënime të hapura ndaj një aleati të NATO-s, e tronditi vërtet Evropën. “Në një mënyrë apo në një tjetër, ne do ta kemi Grenlandën”, premtoi Trump, edhe nëse “duhet ta bëjmë në mënyrën e vështirë”.
Para se të shtynte tarifat ndaj disa vendeve evropiane, ai i bëri presion Danimarkës që të “thoshte po” ndaj kërkesës amerikane për kontrollin e Grenlandës.
“Dhe ne do të jemi shumë mirënjohës. Ose mund të thoni jo, dhe ne do ta mbajmë mend”, ka shtuar ai, duke vënë në pikëpyetje edhe vetë aleancën e NATO-s.Në Forumin Ekonomik Botëror në Davos, Trumpi foli për vendosjen e tarifave ndaj Zvicrës pasi lideri zviceran “ia kishte prishur nervat” gjatë një telefonate. Por më pas i zbuti fjalët.
I fyer nga qëndrimi gjithnjë e më i ashpër i kryeministrit kanadez Mark Carney, Trump tërhoqi ftesën për Kanadanë për t’u bashkuar me Bordin e Paqes – një organizatë që e kryeson dhe që shumë aleatë perëndimorë dyshojnë se mund të shndërrohet në një rival të OKB-së. Pjesë e kësaj organizate u bë edhe Kosova.Realitet i ri
“Është krijuar një realitet i ri. Një realitet që shpesh është shumë i paqëndrueshëm”, u shpreh një diplomat i lartë i BE-së, duke përmendur “retorikën shumë joortodokse të administratës amerikane”. Mesazhi më në fund duket se ka mbërritur: SHBA-ja nuk është më miku dhe aleati i besueshëm që ishte dikur.
Për disa, ky është zgjim i vonuar.
“Marrëdhëniet transatlantike kanë pësuar goditje të madhe javën e kaluar”, ka thënë shefja e diplomacisë së BE-së, Kaja Kallas. Ndërsa ish-presidenti i Këshillit Evropian, Charles Michel, ishte edhe më i drejtpërdrejtë: marrëdhënia transatlantike “siç e kemi njohur për dekada, ka vdekur”.
Në kërkim të një rruge të re
Përballë ambicieve të Trumpit, Evropa ka përpara një zgjedhje të qartë: sfidë apo nënshtrim. “Qetësimi nuk sjell rezultate, vetëm poshtërim”, ka thënë kryeministri polak Donald Tusk, ndërsa kryeministri belg Bart De Wever deklaroi në Davos se do të preferonte të ishte një “vasal i lumtur” sesa një “skllav i mjerë” i SHBA-së.
Liderë të tjerë, që gjatë administratës Trump kishin kërkuar mënyra për të bashkëpunuar me të, po bëhen gjithnjë e më të zëshëm. Kryeministri kanadez Carney po shfaqet shpejt si lider i një lëvizjeje që synon të bashkojë dhe balancojë fuqinë amerikane.
“Nëse nuk je në tavolinë, je në menu”, ishte fjalia e famshme e tij në Davos.
Trump reagoi ashpër, me kërcënime dhe duke tërhequr ftesën për Bordin e Paqes.
“Kanadaja jeton falë Shteteve të Bashkuara. Mbaje mend këtë, Mark, herën tjetër kur bën deklarata”, ka thënë ai.Neni 5
Carney nuk u tërhoq. Në Britani, kryeministri Keir Starmer e dënoi Trumpin për komente “fyese dhe tronditëse”, ku presidenti amerikan dyshonte se NATO-ja do ta mbështeste SHBA-në në rast sulmi. Trumpi duket se ka harruar se Neni 5 i NATO-s, i cili obligon mbrojtjen kolektive, është aktivizuar vetëm një herë – pas sulmeve të 11 shtatorit ndaj SHBA-së.
Starmer përmendi sakrificën e 457 ushtarëve britanikë të vrarë në Afganistan, duke thënë se nuk do ta harronte kurrë “guximin dhe flijimin e tyre”. Edhe Danimarka, e përbuzur nga Trumpi, pati numrin më të lartë të viktimave për frymë mes forcave të koalicionit.Bisedat me diplomatët e BE-së tregojnë se Evropa më në fund është bashkuar rreth nevojës për pavarësi nga kapriçot e Shtëpisë së Bardhë, veçanërisht në fushën e mbrojtjes. “Krejtësisht e papranueshme”, i quajti Macron tarifat amerikane, duke shtuar: “Ne preferojmë respekt, jo bullizëm”.
Kujdes dhe zakone të vjetra
Megjithë retorikën e Trumpit, Evropa përballet me të njëjtat kërcënime si më parë. Rusia vazhdon sulmet ndaj Ukrainës, ndërsa inteligjenca ushtarake finlandeze paralajmëron për rreziqe ndaj infrastrukturës nënujore në Baltik. Edhe pse askush nuk pajtohet me dorëzimin e territoreve sovrane, rezistenca nuk është kudo e hapur.Fuqia ushtarake dhe ekonomike amerikane mbetet thelbësore, dhe kontinenti ende nuk është gati të mbrohet i vetëm kundër Rusisë. Edhe pasi Trumpi u tërhoq nga përplasja për Grenlandën, kancelari gjerman Friedrich Merz foli për “mirënjohje” ndaj ndryshimit të qëndrimit të tij.
Vendet baltike të rezervuara
Vendet baltike, zakonisht shumë të zëshme, ishin dukshëm më të rezervuara.
“Në vend që të fokusohemi te emocionet, duhet të përqendrohemi te aspekti ushtarak dhe teknik”, ka thënë ish-ministrja lituaneze e Mbrojtjes, Dovile Sakaliene, duke shtuar se Evropës do t’i duheshin 5 deri në 10 vjet për të barazuar fuqinë ushtarake amerikane në kontinent.
“Bashkëpunimi duhet të jetë fjala kyçe, jo konfrontimi. SHBA-ja mbetet miku ynë më i afërt”, u shpreh presidenti lituanez Gitanas Nauseda.
Në Washington, megjithatë, administrata nuk po tregon shenja të tërheqjes. Steve Bannon, ish-këshilltar i Trumpit, ka thënë se presidenti po ndjek një “strategji maksimaliste” dhe duhet të vazhdojë “derisa të përballet me rezistencë”.
“Dhe ende nuk kemi hasur rezistencë”, përfundoi ai.
Senatori demokrat Chris Coons vuri në dukje se Trumpi tërhiqet vetëm kur vendet si Kina “tregojnë forcë dhe qëndrueshmëri”.
“Ata që janë treguar të butë dhe kanë negociuar me mirëbesim, si BE-ja, nuk duket se kanë fituar respektin e tij. Secili mund të nxjerrë përfundimet e veta, por për mua, përpjekja për të qetësuar dikë me kërkesa të paekuilibruara tregon qartë se cili duhet të jetë kursi i veprimit”, ka thënë Coons.
